Kalendarium ciekawostek z foto-zagadką: 10 listopada

10 listopada to data, w której spotykają się wielka historia, kultura i wydarzenia przełomowe dla Polski. Pod Warną zginął młody król Władysław III, do Warszawy wrócił Józef Piłsudski, urodzili się Zofia Nałkowska, Paweł Jasienica i Ennio Morricone, a Sąd Najwyższy zarejestrował NSZZ „Solidarność”.

::addons{"type":"only-with-us","color":"black"}

Dla Inowrocławia 10 listopada ma własne, bardzo charakterystyczne znaczenie. W 1912 roku właśnie tego dnia na ulice miasta wyruszyły pierwsze regularne tramwaje elektryczne. „Bimba” stała się na pół wieku elementem miejskiego krajobrazu, a pamięć o niej przetrwała znacznie dłużej niż same tory.

Na początek nasza foto-zagadka. Przyjrzyjcie się staremu zdjęciu Inowrocławia i spróbujcie rozpoznać miejsce lub obiekt. Z którego okresu może pochodzić fotografia? Może pamiętacie tę część miasta jeszcze w zupełnie innym kształcie albo znacie rodzinne historie z nią związane? Czekamy na Wasze wspomnienia i typy.

Co wydarzyło się 10 listopada?

1003 – W nocy z 10 na 11 listopada w eremie w okolicach Międzyrzecza zamordowano zakonników znanych później jako Pięciu Braci Męczenników: Benedykta, Jana, Izaaka, Mateusza i Krystyna. Byli związani z pierwszymi próbami organizowania życia monastycznego w młodym państwie Piastów. Ich kult bardzo szybko się rozwinął, a tradycja zalicza ich do najstarszych polskich świętych i męczenników.

1444 – Pod Warną doszło do jednej z najbardziej znanych bitew późnego średniowiecza. Wojska chrześcijańskie walczące z Imperium Osmańskim poniosły klęskę, a w bitwie zginął zaledwie 20-letni Władysław III, król Polski i Węgier, nazywany odtąd Warneńczykiem. Ciała monarchy nigdy nie odnaleziono, co przez lata sprzyjało powstawaniu legend, że przeżył bitwę i ukrywał się gdzieś w Europie.

1673 – We Lwowie zmarł Michał Korybut Wiśniowiecki, król Polski od 1669 roku. Jego krótkie panowanie przypadło na czas ostrych konfliktów wewnętrznych i wojny z Imperium Osmańskim. Dzień po jego śmierci wojska Rzeczypospolitej pod dowództwem Jana Sobieskiego odniosły wielkie zwycięstwo nad Turkami pod Chocimiem.

1796 – W Gliwicach uruchomiono wielki piec hutniczy wykorzystujący koks. Obiekt zbudowany przy udziale szkockiego inżyniera Johna Baildona był jednym z symboli rozpoczynającej się industrializacji Górnego Śląska. Zastosowanie nowoczesnej technologii oznaczało odejście od tradycyjnego opalania pieców węglem drzewnym i otwierało drogę do produkcji żelaza na znacznie większą skalę.

1884 – W Warszawie urodziła się Zofia Nałkowska, jedna z najważniejszych polskich pisarek XX wieku. Napisała m.in. „Granicę”, „Romans Teresy Hennert” i „Choucas”, ale szczególne miejsce w jej dorobku zajmują „Medaliony”. Książka powstała po wojnie z doświadczeń pisarki jako członkini komisji badającej niemieckie zbrodnie i zawiera oszczędne, wstrząsające świadectwa Zagłady i okupacyjnego terroru.

1905 – Car Mikołaj II wprowadził stan wojenny w Królestwie Polskim. Była to reakcja władz rosyjskich na falę strajków, demonstracji i walk zbrojnych podczas rewolucji 1905 roku. Na ziemiach polskich protest miał nie tylko charakter społeczny, ale również narodowy – domagano się większych swobód politycznych, polskiej szkoły i praw obywatelskich.

1909 – Urodził się Paweł Jasienica, właściwie Leon Lech Beynar – żołnierz Armii Krajowej, pisarz i jeden z najpopularniejszych polskich popularyzatorów historii. Jego „Polska Piastów”, „Polska Jagiellonów” i trzytomowa „Rzeczpospolita Obojga Narodów” przez dziesięciolecia kształtowały wyobrażenie wielu Polaków o własnej przeszłości. Władze PRL traktowały go z nieufnością, a w końcu lat 60. pisarz został objęty kampanią represji i inwigilacji.

1912 – Inowrocław. Tego dnia rozpoczęły się regularne kursy pierwszego inowrocławskiego tramwaju elektrycznego. Jazdy próbne prowadzono już od końca października, ale właśnie 10 listopada 1912 roku pasażerowie mogli oficjalnie zacząć korzystać z nowego środka komunikacji. W mieście działającym wówczas pod niemiecką nazwą Hohensalza była to prawdziwa technologiczna nowość.

Pierwsza linia była jednotorowa, z mijankami, i łączyła dworzec kolejowy z centrum miasta. Trasa prowadziła m.in. dzisiejszą ul. Dworcową i Królowej Jadwigi w kierunku Rynku. Zakupiono cztery wozy motorowe wraz z przyczepami, a tor miał szerokość jednego metra. Rok później linię wydłużono w stronę ul. Poznańskiej i kopalni soli, dzięki czemu osiągnęła około 3,5 kilometra długości.

Dla mieszkańców musiał to być spory cywilizacyjny przeskok. Do tej pory podstawowym środkiem miejskiego transportu pozostawały dorożki, tymczasem po ulicach zaczął poruszać się elektryczny wagon. Przejazd kosztował początkowo 10 fenigów, a w okresach największego natężenia ruchu tramwaje kursowały nawet co kilka minut. Nowy środek transportu szybko zainteresował nie tylko mieszkańców, ale również kuracjuszy odwiedzających rozwijające się uzdrowisko.

Historia inowrocławskich tramwajów nie była jednak prosta. Przebieg torowisk zmieniano, m.in. ze względu na problemy ekonomiczne i zagrożenia związane z eksploatacją złóż soli oraz zapadliskami. Z czasem powstała charakterystyczna trasa prowadząca przez ul. Świętego Ducha, a tramwaj stał się jednym z miejskich symboli.

„Bimba” woziła mieszkańców przez równe pół wieku – przetrwała zabór pruski, odzyskanie niepodległości, okupację niemiecką i pierwsze kilkanaście lat PRL. Ostatnie kursy odbyły się w sylwestrową noc 31 grudnia 1962 roku. Tramwaj ozdobiono wtedy lampionami, a podczas pożegnalnych przejazdów pasażerowie nie musieli już kupować biletów.

Pamięć pozostała. W 2010 roku, niemal 48 lat po likwidacji komunikacji tramwajowej, na ul. Świętego Ducha ustawiono stylizowany wagon przypominający dawną inowrocławską „bimbę”. Nieprzypadkowo zrobiono to właśnie w przeddzień rocznicy pierwszego regularnego kursu. 

Obecnie po nieudolnie przeprowadzonej próbie odremontowania tramwaju, wagonik nie wrócił na swoje miejsce.

1912 – Tego samego dnia w Wiedniu powstała Komisja Tymczasowa Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych. Porozumienie skupiało ugrupowania opowiadające się za aktywną walką o niepodległość Polski w razie wybuchu europejskiej wojny. Z komisją związane było środowisko Józefa Piłsudskiego i rozwijający się ruch strzelecki.

1918 – Do Warszawy z więzienia w Magdeburgu wrócił Józef Piłsudski. Przyjazd nastąpił rano na Dworzec Wiedeński i natychmiast stał się jednym z kluczowych momentów w procesie odbudowy polskiej państwowości. W mieście rozpoczynało się już rozbrajanie niemieckich żołnierzy, a dotychczasowy porządek okupacyjny gwałtownie się rozpadał.

Dzień później, 11 listopada, Rada Regencyjna przekazała Piłsudskiemu władzę wojskową. Sama niepodległość nie była oczywiście pojedynczym wydarzeniem z jednej daty – odradzanie państwa trwało tygodniami i w różnych częściach kraju wyglądało inaczej – jednak powrót Piłsudskiego do Warszawy stał się jednym z najbardziej symbolicznych momentów tego procesu.

1927 – Urodził się Edmund Fetting, aktor, muzyk i wokalista o niezwykle charakterystycznym głosie. Widzowie pamiętają go m.in. z „Czarnych chmur” i „Śmierci prezydenta”, ale dla kilku pokoleń pozostał przede wszystkim wykonawcą dwóch legendarnych piosenek filmowych: „Ballady o pancernych”, rozpoczynającej się słowami „Deszcze niespokojne”, oraz „Nim wstanie dzień” z filmu „Prawo i pięść”.

1928 – Urodził się Ennio Morricone, włoski kompozytor, którego muzyka stała się nierozerwalnie związana z historią kina. Pisał ścieżki dźwiękowe przez kilka dekad i stworzył muzykę do setek filmów, m.in. „Dobrego, złego i brzydkiego”, „Pewnego razu na Dzikim Zachodzie”, „Misji” i „Dawno temu w Ameryce”. Jego współpraca z Sergio Leone stworzyła zupełnie nowy język muzyki westernowej – z gwizdami, gitarami elektrycznymi, chórami i nietypowymi instrumentami.

Na pierwszego konkursowego Oscara Morricone musiał czekać wyjątkowo długo. Po honorowej statuetce za całokształt twórczości otrzymał w 2016 roku Oscara za muzykę do „Nienawistnej ósemki” Quentina Tarantino. Miał wtedy 87 lat.

1936 – Prezydent Ignacy Mościcki mianował Edwarda Rydza-Śmigłego marszałkiem Polski i odznaczył go Orderem Orła Białego. Po śmierci Józefa Piłsudskiego rok wcześniej Rydz-Śmigły stał się jedną z najważniejszych postaci obozu sanacyjnego. Trzy lata później jako Naczelny Wódz kierował polskimi siłami zbrojnymi podczas kampanii wrześniowej.

1939 – Niemcy spalili dużą część łódzkich synagog, w tym monumentalną Wielką Synagogę przy ul. Spacerowej, dzisiejszej al. Kościuszki. Niszczenie miejsc kultu było elementem systematycznych represji wobec ludności żydowskiej prowadzących później do utworzenia getta i masowej zagłady łódzkich Żydów.

1941 – Gubernator dystryktu warszawskiego Ludwig Fischer wydał rozporządzenie przewidujące karę śmierci dla Żydów opuszczających bez zezwolenia teren getta. Taka sama kara mogła grozić osobom udzielającym im pomocy i schronienia. Niemieckie przepisy terroru miały odizolować ludność żydowską i zastraszyć Polaków próbujących ją ratować.

1947 – Rozpoczęła działalność Filharmonia Poznańska, powołana z inicjatywy kompozytora i dyrygenta Tadeusza Szeligowskiego. Jej orkiestra stała się później jednym z najważniejszych polskich zespołów symfonicznych, silnie związanym również z Międzynarodowym Konkursem Skrzypcowym im. Henryka Wieniawskiego.

1950 – Komunistyczne służby aresztowały generała Augusta Emila Fieldorfa „Nila”, byłego szefa Kedywu Komendy Głównej Armii Krajowej. Był jednym z najważniejszych dowódców polskiego podziemia i odpowiadał za przygotowywanie akcji dywersyjnych przeciw niemieckiemu okupantowi.

Po sfingowanym procesie został skazany na śmierć. Wyrok wykonano w lutym 1953 roku w więzieniu mokotowskim. Miejsca pochówku generała do dziś nie udało się jednoznacznie ustalić, a jego proces jest jednym z najbardziej znanych przykładów stalinowskiego bezprawia w Polsce.

1958 – W Londynie zmarła Wanda Gertz „Lena”, jedna z najbardziej niezwykłych postaci polskiej historii wojskowej XX wieku. Podczas I wojny światowej, chcąc walczyć w Legionach, występowała w męskim przebraniu. Później działała w Polskiej Organizacji Wojskowej i uczestniczyła w wojnie polsko-bolszewickiej.

W czasie II wojny światowej organizowała kobiecą dywersję Armii Krajowej i dowodziła oddziałem „Dysk” – Dywersja i Sabotaż Kobiet. Po Powstaniu Warszawskim trafiła do niemieckiej niewoli, gdzie jako najstarsza stopniem kobieta-oficer reprezentowała polskie jeńczynie wobec władz obozowych.

1980 – Sąd Najwyższy zarejestrował Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność”. Uchylono przy tym kontrowersyjne zmiany, jakie wcześniej do statutu związku wprowadził sąd wojewódzki. Formalna rejestracja była jednym z najważniejszych etapów krótkiego okresu legalnego funkcjonowania masowego, niezależnego od komunistycznej władzy ruchu społecznego.

„Solidarność” liczyła w szczytowym okresie około 10 milionów członków i była zjawiskiem bez precedensu w całym bloku wschodnim. Nieco ponad rok później, 13 grudnia 1981 roku, władze wprowadziły stan wojenny i zdelegalizowały organizację.

1982 – Zmarł Leonid Breżniew, przywódca Związku Radzieckiego od 1964 roku. Jego nazwisko związane jest m.in. z tzw. doktryną Breżniewa, zgodnie z którą Moskwa uzurpowała sobie prawo do interwencji w krajach bloku wschodniego, jeśli uznała, że zagrożony jest w nich system komunistyczny. Doktryna ta stała się ideologicznym uzasadnieniem interwencji wojsk Układu Warszawskiego w Czechosłowacji w 1968 roku.

2003 – Irena Sendlerowa została odznaczona Orderem Orła Białego. Podczas niemieckiej okupacji jako działaczka „Żegoty” uczestniczyła w ratowaniu żydowskich dzieci z warszawskiego getta, organizując dla nich fałszywe dokumenty i bezpieczne miejsca ukrycia. Jej działalność stała się jednym z najbardziej znanych symboli pomocy udzielanej Żydom przez polskie podziemie.

Sendlerowa została w 1943 roku aresztowana i torturowana przez Gestapo, ale nie wydała współpracowników ani ukrywanych dzieci. Dzięki przekupieniu niemieckiego strażnika uniknęła egzekucji i kontynuowała działalność konspiracyjną.

2019 – Zmarł Jan Byrczek, kontrabasista jazzowy i jeden z najważniejszych organizatorów polskiego środowiska jazzowego. Grał m.in. z Krzysztofem Komedą, Andrzejem Trzaskowskim i Andrzejem Kurylewiczem. Był także założycielem oraz pierwszym redaktorem naczelnym magazynu „Jazz Forum”, który z czasem stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych europejskich czasopism poświęconych jazzowi.

::news{"type":"see-also","item":"67939"}

::addons{"type":"only-with-us","color":"black"}