Kalendarium ciekawostek: 15 sierpnia

15 sierpnia zajmuje szczególne miejsce w polskim kalendarzu. To dzień Święta Wojska Polskiego, obchodzonego na pamiątkę zwycięskiej Bitwy Warszawskiej 1920 roku – jednego z najważniejszych militarnych sukcesów w historii odrodzonej Rzeczypospolitej. W 2026 roku przypada 106. rocznica „Cudu nad Wisłą”.

Ale historia 15 sierpnia jest znacznie bogatsza. Tego dnia odsłonięto ołtarz Wita Stwosza, urodzili się Jan Brzechwa, Waldemar Baszanowski, Maciej Maleńczuk i Anna Walentynowicz, rozpoczął się legendarny festiwal Woodstock, a w Inowrocławiu i Pakości również zapisało się kilka lokalnych rocznic.

Co wydarzyło się 15 sierpnia?

1135 – W Merseburgu doszło do spotkania księcia Bolesława Krzywoustego z cesarzem Lotarem III.

1257 – W Krakowie zmarł Jacek Odrowąż, dominikanin i założyciel licznych klasztorów, kanonizowany w 1594 roku przez papieża Klemensa VIII.

1317 – Władysław Łokietek wydał przywilej lokacyjny dla Lublina na prawie magdeburskim.

1489 – W kościele Mariackim w Krakowie odsłonięto monumentalny ołtarz Wita Stwosza, jedno z najwybitniejszych dzieł późnogotyckiej rzeźby w Europie.

1534 – Ignacy Loyola wraz z grupą towarzyszy złożył w Paryżu śluby ubóstwa i czystości, dając początek wspólnocie, z której kilka lat później wyrosło Towarzystwo Jezusowe – zakon jezuitów.

1568 – W Rzymie zmarł Stanisław Kostka, jezuita i późniejszy święty Kościoła katolickiego, jeden z patronów Polski.

1604 – Dymitr Samozwaniec wyruszył z oddziałami wspierających go polskich żołnierzy na wyprawę mającą doprowadzić go do tronu moskiewskiego.

1605 – Urodził się Wacław Leszczyński, późniejszy arcybiskup gnieźnieński i prymas Polski.

1649 – Wojska króla Jana II Kazimierza idące na odsiecz oblężonemu Zbarażowi zostały zaatakowane pod Zborowem przez wojska kozacko-tatarskie Bohdana Chmielnickiego i chana Islama III Gireja.

1769 – Urodził się Napoleon Bonaparte, przyszły cesarz Francuzów i jedna z najbardziej wpływowych postaci w historii Europy.

1815 – W Pakości powstała pierwsza poczta, rozpoczynając historię zorganizowanej obsługi pocztowej miasta.

1878 – Urodził się Bronisław Dietl, urzędnik państwowy, który w latach 1922–1929 pełnił funkcję starosty inowrocławskiego.

1882 – W Cieszynie zmarł Karol Miarka, pisarz, publicysta i działacz społeczny zasłużony dla polskości Górnego Śląska.

1893 – Urodził się gen. Nikodem Sulik, późniejszy dowódca 5. Kresowej Dywizji Piechoty 2 Korpusu Polskiego, walczącej m.in. pod Monte Cassino.

1898 – Urodził się Jan Brzechwa, poeta i autor jednych z najbardziej znanych polskich wierszy i opowieści dla dzieci, w tym „Akademii pana Kleksa”.

1906 – Podczas tzw. krwawej środy Organizacja Bojowa PPS przeprowadziła w wielu miastach Królestwa Polskiego serię zamachów na przedstawicieli rosyjskiego aparatu represji.

1917 – W Lozannie powstał Komitet Narodowy Polski z Romanem Dmowskim na czele, później przeniesiony do Paryża i uznany przez państwa ententy za reprezentację sprawy polskiej.

1919 – W Mysłowicach oddział Grenzschutzu otworzył ogień do górników oczekujących na wypłatę, a masakra mysłowicka stała się jednym z bezpośrednich impulsów do wybuchu I powstania śląskiego.

1920 – Na przedpolach Warszawy trwały zacięte walki z Armią Czerwoną, a 15 sierpnia stał się jednym z przełomowych dni Bitwy Warszawskiej, później określanej mianem „Cudu nad Wisłą”.

Polska znajdowała się wówczas w skrajnie trudnym położeniu. Wojska sowieckiego Frontu Zachodniego dowodzonego przez Michaiła Tuchaczewskiego dotarły pod Warszawę, a władze bolszewickie liczyły, że pokonanie Polski otworzy im drogę do dalszego marszu na zachód Europy.

15 sierpnia polskie oddziały odzyskiwały inicjatywę. Trwały ciężkie walki pod Radzyminem, Zielonką i Ossowem, w rejonie Modlina oraz nad Wkrą. 5 Armia dowodzona przez gen. Władysława Sikorskiego skutecznie wiązała i wypierała siły sowieckie na północ od Warszawy.

Tego dnia żołnierze 203. Pułku Ułanów przeprowadzili rajd na Ciechanów, gdzie zniszczono sowiecką radiostację. Utrata łączności poważnie utrudniła dowodzenie 4 Armią sowiecką i stała się jednym z ważnych epizodów całej operacji.

Równie dramatycznie wyglądała sytuacja na Pomorzu i w pobliżu Kujaw. Wojska sowieckie próbowały obejść Warszawę od północy, nacierając w kierunku Włocławka i Torunia, a 15 sierpnia zajęły Brodnicę.

Przełom został przypieczętowany następnego dnia. 16 sierpnia grupa uderzeniowa dowodzona przez Józefa Piłsudskiego ruszyła znad Wieprza, uderzając w słabo zabezpieczone skrzydło i tyły wojsk Tuchaczewskiego. Armia Czerwona została zmuszona do odwrotu, a plan zdobycia Warszawy załamał się.

Zwycięstwo miało znaczenie znacznie wykraczające poza obronę stolicy. Polska zachowała niepodległość zaledwie dwa lata po jej odzyskaniu, a ofensywa bolszewicka na zachód została zatrzymana. Brytyjski dyplomata Edgar Vincent D’Abernon zaliczył później Bitwę Warszawską do najbardziej doniosłych bitew w historii świata.

Dlaczego „Cud nad Wisłą”?

Określenie „Cud nad Wisłą” z czasem stało się powszechną nazwą polskiego zwycięstwa, ale jego geneza była bardziej polityczna, niż może sugerować dzisiejsze znaczenie tego zwrotu.

Sformułowanie wiązane jest z publicystą Stanisławem Strońskim, przeciwnikiem politycznym Józefa Piłsudskiego. Początkowo określenie miało pomniejszać rolę Naczelnego Wodza i sugerować, że o zwycięstwie przesądził raczej niezwykły splot okoliczności niż jego plan operacyjny.

Z czasem zwrot nabrał zupełnie innego znaczenia. Połączono go z religijną symboliką 15 sierpnia – uroczystości Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny – oraz postacią poległego dzień wcześniej pod Ossowem ks. Ignacego Skorupki. Dziś „Cud nad Wisłą” funkcjonuje przede wszystkim jako historyczne określenie zwycięskiej Bitwy Warszawskiej.

Dlaczego 15 sierpnia obchodzimy Święto Wojska Polskiego?

Bezpośrednio z pamięci o zwycięstwie 1920 roku wywodzi się Święto Wojska Polskiego.

W 1923 roku, z rozkazu ministra spraw wojskowych gen. Stanisława Szeptyckiego, dzień 15 sierpnia ustanowiono Świętem Żołnierza. Data miała upamiętniać zwycięstwo nad Armią Czerwoną oraz wszystkich żołnierzy walczących o niepodległość i granice odrodzonej Rzeczypospolitej.

W II Rzeczypospolitej 15 sierpnia był jednym z najważniejszych dni w wojskowym kalendarzu. Organizowano defilady, uroczyste zbiórki, msze polowe, wręczanie odznaczeń i awansów oraz ceremonie ku czci poległych.

Po II wojnie światowej komunistyczne władze zerwały z tradycją święta związanego ze zwycięstwem nad bolszewikami. Od 1947 roku 15 sierpnia przestał być oficjalnie obchodzony przez wojsko, a świętem armii stał się 12 października – rocznica bitwy pod Lenino.

Do historycznej daty powrócono po upadku PRL. 30 lipca 1992 roku Sejm ustanowił 15 sierpnia Świętem Wojska Polskiego, przywracając tradycję nawiązującą bezpośrednio do zwycięstwa z 1920 roku.

Dziś 15 sierpnia jest okazją do oddania hołdu żołnierzom wszystkich pokoleń, zarówno tym, którzy walczyli o niepodległość Polski, jak i współcześnie służącym w Siłach Zbrojnych RP.

1920 – Urodził się Janusz Nasfeter, reżyser i scenarzysta filmowy, twórca m.in. „Rannego w lesie”, „Zbrodniarza i panny” oraz „Niekochanej”.

1920 – Urodził się Tadeusz Płużański, filozof, uczestnik kampanii wrześniowej, więzień KL Stutthof i powojenny współpracownik Witolda Pileckiego, skazany przez komunistyczny sąd na karę śmierci zamienioną później na dożywocie.

1921 – Urodził się August Kowalczyk, aktor znany m.in. z „Stawki większej niż życie”, „Janosika” i „Chłopów”, a podczas wojny więzień KL Auschwitz, z którego zdołał uciec.

1929 – Urodziła się Anna Walentynowicz, działaczka Wolnych Związków Zawodowych Wybrzeża i „Solidarności”, której zwolnienie z pracy stało się bezpośrednim impulsem do strajku w Stoczni Gdańskiej w sierpniu 1980 roku.

1935 – Urodził się Waldemar Baszanowski, jeden z najwybitniejszych polskich sztangistów, dwukrotny mistrz olimpijski, pięciokrotny mistrz świata i sześciokrotny mistrz Europy.

1935 – W Gdańsku zmarła Stanisława Przybyszewska, pisarka i autorka dramatów poświęconych rewolucji francuskiej, przede wszystkim „Sprawy Dantona”.

1937 – Rozpoczął się największy strajk chłopski II Rzeczypospolitej, który objął przede wszystkim Małopolskę; podczas starć z policją zginęło 41 osób, a około 4 tys. zostało aresztowanych.

1938 – Urodził się Janusz A. Zajdel, pisarz i jeden z najważniejszych przedstawicieli polskiej fantastyki naukowej, którego nazwiskiem nazwano najważniejszą polską nagrodę literacką dla twórców fantastyki.

1942 – Naczelny Wódz gen. Władysław Sikorski nakazał podziemnym organizacjom wojskowym w okupowanej Polsce podporządkowanie się Komendantowi Głównemu Armii Krajowej.

1944 – W Lublinie Krajowa Rada Narodowa upoważniła Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego do wydawania dekretów.

1945 – Wikarym parafii św. Mikołaja w Inowrocławiu został ks. Adam Fabianowski, późniejszy wieloletni proboszcz parafii św. Józefa i budowniczy kościoła.

1947 – Indie uzyskały niepodległość od Wielkiej Brytanii, kończąc niemal dwa stulecia brytyjskiej dominacji na subkontynencie.

1950 – Urodził się John Porter, walijski muzyk, kompozytor i autor tekstów, od lat związany z polską sceną muzyczną i założyciel Porter Band.

1955 – W Warszawie zakończył się V Światowy Festiwal Młodzieży i Studentów, który na kilkanaście dni przyciągnął do stolicy dziesiątki tysięcy młodych ludzi z wielu krajów.

1955 – Urodziła się Ewa Wencel, aktorka i scenarzystka znana m.in. z seriali „Mamuśki” i „Czas honoru”.

1961 – Urodził się Maciej Maleńczuk, wokalista, gitarzysta, poeta i autor tekstów, związany m.in. z zespołami Pudelsi i Homo Twist.

1966 – Zmarł Jan Kiepura, światowej sławy polski tenor i aktor, który zdobywał popularność na największych scenach operowych oraz w europejskim kinie muzycznym.

1969 – Na farmie w Bethel w stanie Nowy Jork rozpoczął się festiwal Woodstock, który przeszedł do historii jako jeden z najważniejszych symboli kontrkultury lat 60.

1972 – Urodził się Ben Affleck, amerykański aktor, reżyser i scenarzysta, laureat Oscara m.in. za scenariusz filmu „Buntownik z wyboru”.

1973 – W Londynie zmarł gen. Marian Kukiel, historyk wojskowości i minister obrony narodowej w rządzie RP na uchodźstwie.

1975 – Odbyła się premiera filmu „Znikąd donikąd” w reżyserii Kazimierza Kutza.

1980 – Strajk rozpoczęty dzień wcześniej w Stoczni Gdańskiej rozszerzył się na kolejne zakłady Trójmiasta, Elbląga i Szczecina, a władze przerwały łączność telefoniczną Wybrzeża z resztą kraju.

1988 – W kopalni „Manifest Lipcowy” w Jastrzębiu-Zdroju rozpoczął się strajk, który zapoczątkował kolejną falę protestów z postulatem ponownej legalizacji NSZZ „Solidarność”.

1990 – Urodziła się Jennifer Lawrence, amerykańska aktorka i laureatka Oscara, znana m.in. z serii „Igrzyska śmierci” oraz filmu „Poradnik pozytywnego myślenia”.

2000 – Uruchomiono Gadu-Gadu, pierwszy polski komunikator internetowy, który w kolejnych latach stał się jednym z symboli początków masowego internetu w Polsce.

2013 – W Nicei zmarł Sławomir Mrożek, dramaturg, prozaik, satyryk i rysownik, autor m.in. „Tanga”, „Emigrantów” i „Policji”.

2014 – W wieku 101 lat zmarł Jan Ekier, pianista, kompozytor, pedagog i wybitny znawca twórczości Fryderyka Chopina.

2020 – Zmarł Henryk Wujec, działacz opozycji demokratycznej, członek KOR i „Solidarności”, więzień polityczny oraz wieloletni parlamentarzysta po 1989 roku.

::news{"type":"see-also","item":"63665"}

::event{"type":"vertical","item":"5755"}