Kalendarium ciekawostek: 31 sierpnia

31 sierpnia to jedna z najbardziej symbolicznych dat w najnowszej historii Polski. Tego dnia podpisano Porozumienie Gdańskie, które otworzyło drogę do powstania „Solidarności”, a dwa lata później pokojowe demonstracje w rocznicę Sierpnia ’80 zostały brutalnie zaatakowane przez komunistyczne służby. Dzień ten zapisał się również w historii Powstania Warszawskiego, ostatnich godzin pokoju w 1939 roku oraz wielkich odkryć archeologicznych.

Nie brakuje też akcentów lokalnych. 31 sierpnia 1906 roku w Pakości rozpoczął się strajk szkolny w obronie języka polskiego, a dokładnie 20 lat później inowrocławskie gimnazjum otrzymało imię Jana Kasprowicza. Tego dnia urodzili się również m.in. Van Morrison, Itzhak Perlman, Richard Gere, Robert Gawliński i Kinga Preis.

Co wydarzyło się 31 sierpnia?

1559 – W Wilnie mistrz Zakonu Kawalerów Mieczowych Gotard Kettler zawarł porozumienie z królem Zygmuntem II Augustem, oddając Inflanty pod jego protekcję w obliczu rosnącego zagrożenia ze strony państwa moskiewskiego.

Układ był jednym z etapów procesu, który kilka lat później doprowadził do likwidacji państwa zakonnego w Inflantach i podporządkowania znacznej części jego ziem Rzeczypospolitej.

1827 – W Warszawie rozpoczął działalność Instytut Oftalmiczny, ufundowany przez księcia Edwarda Lubomirskiego i zajmujący się leczeniem chorób oczu.

1872 – Urodziła się Matylda Krzesińska, jedna z najwybitniejszych balerin swojej epoki, primabalerina Teatru Cesarskiego w Petersburgu.

Do historii przeszła również za sprawą związku z przyszłym carem Mikołajem II Romanowem. Po rewolucji rosyjskiej wyemigrowała na Zachód i prowadziła szkołę baletową w Paryżu.

1891 – Urodził się Adam Koc, oficer Legionów Polskich, jeden z czołowych polityków obozu piłsudczykowskiego i współorganizator przewrotu majowego.

We wrześniu 1939 roku odegrał ważną rolę w ewakuacji polskich rezerw złota za granicę, co pozwoliło zabezpieczyć znaczną część majątku Banku Polskiego przed Niemcami.

1893 – Urodził się Władysław Karaś, oficer Wojska Polskiego i wywiadu, który podczas igrzysk olimpijskich w Berlinie w 1936 roku zdobył brązowy medal w strzelectwie.

Był to pierwszy olimpijski medal w historii polskiego strzelectwa sportowego. Podczas okupacji działał w ZWZ-AK, a w 1942 roku został rozstrzelany przez Niemców.

1906 – W Pakości rozpoczął się strajk polskiej młodzieży szkolnej, której jednym z głównych postulatów było prowadzenie nauki religii w języku polskim.

Protest był częścią większej fali strajków szkolnych w zaborze pruskim, stanowiących sprzeciw wobec germanizacji polskich dzieci i młodzieży.

1912 – Urodził się Jan Piwnik „Ponury”, cichociemny, oficer Armii Krajowej i jeden z najbardziej legendarnych dowódców polskiej partyzantki podczas II wojny światowej.

Dowodził zgrupowaniami partyzanckimi w Górach Świętokrzyskich, a później walczył na Nowogródczyźnie. Poległ w czerwcu 1944 roku podczas ataku na niemiecką placówkę w Jewłaszach.

1920 – Pod Komarowem niedaleko Zamościa rozegrało się jedno z największych starć kawaleryjskich XX wieku.

Polska 1. Dywizja Jazdy dowodzona przez płk. Juliusza Rómmla starła się z 1. Armią Konną Siemiona Budionnego, która po nieudanej próbie zdobycia Zamościa usiłowała wyrwać się z niekorzystnego położenia.

W całodziennej bitwie polska kawaleria odniosła zwycięstwo, zadając przeciwnikowi ciężkie straty. Armia Budionnego utraciła dużą część swojej wcześniejszej siły ofensywnej i nie odegrała już kluczowej roli w wojnie polsko-bolszewickiej.

1921 – Urodził się Jerzy Michotek, aktor, piosenkarz i reżyser, znany m.in. z filmu „Wyjście awaryjne” oraz serialu „Dom”.

1922 – Urodził się Michaił Heller, rosyjski historyk, były więzień sowieckich łagrów i późniejszy emigracyjny badacz komunizmu oraz historii ZSRR.

1925 – Urodził się prof. Mieczysław Chorąży, lekarz i wybitny onkolog, podczas II wojny światowej żołnierz Armii Krajowej i uczestnik Powstania Warszawskiego.

1926 – Inowrocławskie gimnazjum męskie otrzymało imię Jana Kasprowicza, poety urodzonego w Szymborzu, obecnie będącym częścią Inowrocławia.

Tradycję tej szkoły kontynuuje dzisiejsze I Liceum Ogólnokształcące im. Jana Kasprowicza, jedna z najstarszych i najbardziej rozpoznawalnych placówek oświatowych w mieście.

1933 – W Biskupinie na Pałukach nauczyciel Walenty Szwajcer zainteresował się wystającymi z obniżonego jeziora drewnianymi konstrukcjami, dając początek jednemu z największych odkryć w historii polskiej archeologii.

O znalezisku poinformował archeologa prof. Józefa Kostrzewskiego, a rozpoczęte później wykopaliska odsłoniły znakomicie zachowane pozostałości osady kultury łużyckiej.

Dzięki badaniom dendrochronologicznym wiadomo dziś, że drewno używane do budowy osady ścinano przede wszystkim zimą na przełomie 738 i 737 roku p.n.e.

Biskupin szybko stał się sensacją naukową i jednym z najbardziej znanych stanowisk archeologicznych w Europie, nazywanym niekiedy „polskimi Pompejami”.

1935 – Sowiecka propaganda ogłosiła rekord górnika Aleksieja Stachanowa, który podczas jednej zmiany miał wydobyć 102 tony węgla, wielokrotnie przekraczając obowiązującą normę.

Wydarzenie stało się początkiem tzw. ruchu stachanowskiego, czyli propagandowego współzawodnictwa pracy nastawionego na nieustanne przekraczanie norm produkcyjnych. Po II wojnie światowej podobny model został przeniesiony również do krajów podporządkowanych ZSRR, w tym Polski.

1935 – W Warszawie urodził się Andrzej Dobosz, krytyk literacki i felietonista, który w kultowym filmie „Rejs” Marka Piwowskiego zagrał filozofa prowadzącego absurdalne rozmowy o polskim kinie.

1939 – Niemieckie służby przeprowadziły prowokację gliwicką, podczas której grupa funkcjonariuszy podających się za Polaków zajęła radiostację w Gliwicach.

Akcja była częścią szerszej operacji propagandowej mającej stworzyć wrażenie, że to Polska dopuściła się agresji na Niemcy. Adolf Hitler wykorzystał rzekome polskie incydenty graniczne jako element propagandowego uzasadnienia napaści.

Kilka godzin później rozpoczął się 1 września 1939 roku.

1939 – 31 sierpnia był pierwszym dniem polskiej mobilizacji powszechnej, ogłoszonej poprzedniego dnia w związku z bezpośrednim zagrożeniem wojną.

Mobilizacja rozpoczęła się bardzo późno. Wcześniejsze decyzje zostały opóźnione pod wpływem brytyjskich i francuskich zabiegów dyplomatycznych, których celem było pozostawienie jeszcze szansy na pokojowe rozwiązanie kryzysu.

1941 – W Ponarach pod Wilnem rozpoczęła się kolejna seria masowych egzekucji ludności żydowskiej. W ciągu kilku dni Niemcy wraz z litewskimi kolaborantami zamordowali tam tysiące osób.

Ponary stały się jednym z największych miejsc zagłady na dawnych północno-wschodnich ziemiach II Rzeczypospolitej. W latach 1941–1944 zamordowano tam dziesiątki tysięcy ludzi – przede wszystkim Żydów, ale również Polaków, sowieckich jeńców wojennych oraz przedstawicieli innych narodowości.

1944 – W 31. dniu Powstania Warszawskiego sytuacja obrońców Starego Miasta była już krytyczna.

Niemieckie samoloty zbombardowały Pasaż Simonsa, jedną z ważnych powstańczych redut. Pod gruzami zginęło blisko 200 osób, w tym około 120 żołnierzy batalionu „Chrobry I”.

Tego samego dnia bomby spadły na kościół św. Kazimierza na Nowym Mieście, nazywany kościołem Sakramentek. W świątyni i jej podziemiach schroniły się setki cywilów i rannych. Pod gruzami zginęło kilkaset osób.

1944 – Powstańcy podjęli dramatyczną próbę przebicia ze Starego Miasta do Śródmieścia.

Do ataku ruszyło około 900 żołnierzy ze Starówki, a od strony Śródmieścia miały ich wspierać kolejne oddziały. Plan zakładał stworzenie korytarza umożliwiającego wycofanie obrońców dzielnicy.

Natarcie załamało się pod potężnym niemieckim ogniem. Straty wyniosły około 150 zabitych i rannych, a do Śródmieścia przedostała się jedynie niewielka grupa powstańców.

Po niepowodzeniu stało się jasne, że dalsze utrzymywanie Starówki jest niemożliwe. Rozpoczęto przygotowania do masowej ewakuacji kanałami, przeprowadzonej przede wszystkim w nocy z 1 na 2 września.

1944 – Podczas próby przebicia poległ ppłk Jan Kajus Andrzejewski „Jan”, dowódca Brygady Dywersji „Broda 53” i jeden z ważnych oficerów Zgrupowania „Radosław”.

1944 – Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego wydał dekret nazywany później „sierpniówką”, dotyczący karania niemieckich zbrodniarzy wojennych oraz osób oskarżonych o współpracę z okupantem.

Przepisy wykorzystywano po wojnie w procesach sprawców zbrodni niemieckich i kolaborantów, ale w okresie stalinowskim były stosowane również przez komunistyczny aparat represji.

1945 – We Lwowie zmarł prof. Stefan Banach, jeden z najwybitniejszych matematyków XX wieku i współtwórca słynnej lwowskiej szkoły matematycznej.

Stefan Banach był jednym z twórców nowoczesnej analizy funkcjonalnej, a pojęcie przestrzeni Banacha do dziś należy do podstawowego języka matematyki.

1945 – Funkcjonariusze Urzędu Bezpieczeństwa aresztowali Kazimierza Moczarskiego, żołnierza Armii Krajowej i byłego szefa Biura Informacji i Propagandy KG AK.

W więzieniu został później na wiele miesięcy umieszczony w jednej celi z niemieckim generałem SS Jürgenem Stroopem, odpowiedzialnym za likwidację getta warszawskiego. Na podstawie tych rozmów powstały później słynne „Rozmowy z katem”.

1945 – Urodzili się Van Morrison, północnoirlandzki wokalista i autor piosenek, oraz Itzhak Perlman, jeden z najwybitniejszych skrzypków współczesności.

1947 – W Krakowie urodził się Grzegorz Warchoł, aktor i reżyser, twórca m.in. seriali „Życie Kamila Kuranta” i „Królewskie sny”.

1948 – Rozpoczęło się plenum KC PPR, podczas którego kierownictwo partii zaatakowało Władysława Gomułkę, oskarżając go o tzw. odchylenie prawicowo-nacjonalistyczne.

Był to ważny etap pełnej stalinizacji Polski. Pozycję Gomułki przejął Bolesław Bierut, a w kolejnych latach represje polityczne znacznie się nasiliły.

1949 – Urodził się Richard Gere, amerykański aktor, gwiazda takich filmów jak „Oficer i dżentelmen”, „Pretty Woman”, „Lęk pierwotny” czy „Chicago”.

1951 – Urodził się Bronisław Wrocławski, aktor teatralny i filmowy, znany m.in. z produkcji „Vabank II, czyli riposta”, „Kingsajz” i „Rewers”.

1962 – W Londynie zmarł gen. Felicjan Sławoj-Składkowski, ostatni premier II Rzeczypospolitej przed wybuchem wojny i najdłużej urzędujący szef rządu w okresie międzywojennym.

1963 – W Warszawie urodził się Robert Gawliński, wokalista, gitarzysta, kompozytor i autor tekstów, lider zespołu Wilki.

1967 – Zmarł Ilja Erenburg, sowiecki pisarz, poeta i publicysta.

Podczas II wojny światowej zasłynął niezwykle brutalną publicystyką propagandową nawołującą żołnierzy Armii Czerwonej do bezwzględnej walki z Niemcami. Ocena jego tekstów i ich wpływu na zachowanie sowieckich żołnierzy wobec niemieckiej ludności cywilnej pozostaje przedmiotem historycznych sporów.

1971 – We Wrocławiu urodziła się Kinga Preis, jedna z najbardziej cenionych polskich aktorek filmowych i teatralnych, znana m.in. z „Komornika”, „Bogów”, „Cichej nocy” oraz serialu „Ojciec Mateusz”.

1980 – W sali BHP Stoczni Gdańskiej przedstawiciele Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego i Komisji Rządowej podpisali Porozumienie Gdańskie.

Dokument podpisali Lech Wałęsa w imieniu strajkujących oraz wicepremier Mieczysław Jagielski jako przedstawiciel władz PRL.

Porozumienie kończyło trwający od 14 sierpnia strajk w Stoczni Gdańskiej i oznaczało zgodę komunistycznych władz na jeden z najważniejszych postulatów protestujących – tworzenie niezależnych, samorządnych związków zawodowych.

Strona rządowa zaakceptowała również m.in. prawo do strajku, ograniczenie cenzury, uwolnienie więźniów politycznych, budowę pomnika ofiar Grudnia ’70 oraz poprawę warunków socjalnych.

Był to bezprecedensowy przełom w całym bloku komunistycznym.

Porozumienie umożliwiło powstanie NSZZ „Solidarność”, który w ciągu kilkunastu miesięcy rozrósł się do około 10 milionów członków i stał się nie tylko związkiem zawodowym, lecz ogromnym ruchem społecznym.

Sierpień ’80 rozpoczął proces, który mimo wprowadzenia stanu wojennego w 1981 roku doprowadził ostatecznie do rozmów Okrągłego Stołu, wyborów 4 czerwca 1989 roku i upadku systemu komunistycznego w Polsce.

Na pamiątkę tych wydarzeń 31 sierpnia obchodzony jest dziś jako państwowy Dzień Solidarności i Wolności.

1982 – W drugą rocznicę Porozumień Sierpniowych podziemna „Solidarność” zorganizowała manifestacje w dziesiątkach polskich miast.

Najbardziej tragiczny przebieg miały wydarzenia w Lubinie, gdzie funkcjonariusze Milicji Obywatelskiej i ZOMO użyli wobec demonstrantów ostrej amunicji.

Zginęli Andrzej Trajkowski i Mieczysław Poźniak, a postrzelony Michał Adamowicz zmarł kilka dni później w szpitalu. Kolejne osoby zostały ranne.

Zbrodnia lubińska stała się jednym z najbardziej znanych przykładów brutalności aparatu władzy podczas stanu wojennego.

Manifestacje i starcia odbywały się tego dnia również w wielu innych miastach. Ofiary śmiertelne odnotowano także poza Lubinem.

1988 – W warszawskiej willi MSW przy ul. Zawrat doszło do poufnego spotkania ministra spraw wewnętrznych gen. Czesława Kiszczaka z Lechem Wałęsą.

W rozmowie uczestniczyli również bp Jerzy Dąbrowski i sekretarz KC PZPR Stanisław Ciosek.

Władze domagały się wygaszenia trwającej fali strajków, oferując w zamian możliwość rozpoczęcia szerszego dialogu z opozycją. Spotkanie było jednym z najważniejszych kroków prowadzących do późniejszych negocjacji Okrągłego Stołu.

1992 – Telewizja Polska rozpoczęła emisję serialu „Pogranicze w ogniu” w reżyserii Andrzeja Konica, opowiadającego o rywalizacji polskiego i niemieckiego wywiadu w okresie międzywojennym.

1997 – W centrum Paryża doszło do wypadku samochodu, którym podróżowała Diana, księżna Walii.

Samochód rozbił się w tunelu pod placem Alma. Diana zmarła wskutek odniesionych obrażeń, a jej śmierć wywołała ogromną reakcję społeczną na całym świecie.

1998 – W Warszawie zmarł gen. Józef Kuropieska, oficer Wojska Polskiego, w okresie stalinowskim aresztowany i skazany na śmierć pod fałszywymi zarzutami.

Po odwilży został zrehabilitowany, wrócił do armii i pełnił m.in. funkcję komendanta Akademii Sztabu Generalnego.

2005 – Po raz pierwszy obchodzono ustanowiony ustawą Dzień Solidarności i Wolności, upamiętniający podpisanie Porozumień Sierpniowych i narodziny wielkiego ruchu społecznego „Solidarności”.

2007 – W Oksfordzie zmarł prof. Włodzimierz Brus, ekonomista zajmujący się przede wszystkim problematyką gospodarki socjalistycznej, który po wydarzeniach Marca ’68 wyemigrował z Polski.

2021 – Zmarł Roman Malinowski, wieloletni polityk Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego, były wicepremier i marszałek Sejmu.

W sierpniu 1989 roku uczestniczył w porozumieniu ZSL z Obywatelskim Klubem Parlamentarnym i Stronnictwem Demokratycznym, które umożliwiło stworzenie większości parlamentarnej dla rządu Tadeusza Mazowieckiego.

::news{"type":"see-also","item":"64252"}

::event{"type":"vertical","item":"5693"}