Kalendarium ciekawostek: 1 września

1 września jest jedną z najważniejszych i najbardziej tragicznych dat w historii Polski. W 1939 roku niemiecka agresja rozpoczęła II wojnę światową, a pierwsze godziny konfliktu przyniosły bombardowania miast, walki na Westerplatte i obronę Poczty Polskiej w Gdańsku. Historia tego dnia sięga jednak znacznie dalej – od zwycięstw Bolesława Chrobrego i Władysława Łokietka po narodziny polskiej nauki, kultury i wielkich sportowych legend.

Data ma także wyraźny inowrocławski wymiar. 1 września urodził się kard. Bolesław Filipiak, powstało miejscowe archiwum państwowe, a w 1984 roku odsłonięto Pomnik Obrońców Inowrocławia. W Mątwach tego dnia 1939 roku miała rozpocząć działalność nowa szkoła – jej otwarcie uniemożliwił wybuch wojny.

Co wydarzyło się 1 września?

1015 – Wojska Bolesława Chrobrego odniosły zwycięstwo nad siłami niemieckimi cesarza Henryka II w starciu tradycyjnie określanym jako bitwa pod Budziszynem.

Dokładne miejsce bitwy nie jest znane. Wiadomo, że do walk doszło na ziemiach Dziadoszan, prawdopodobnie gdzieś pomiędzy Krosnem Odrzańskim a Budziszynem.

Polskie oddziały zaatakowały wycofujących się Niemców w trudnym, lesistym i podmokłym terenie. W starciu zginęli ważni niemieccy możnowładcy, a wojska cesarskie poniosły ciężkie straty.

1306 – W Krakowie odbył się wiec rycerstwa, podczas którego poparto Władysława Łokietka jako władcę ziem polskich. Śmierć Wacława III zakończyła panowanie czeskich Przemyślidów i otworzyła Łokietkowi drogę do odbudowy polskiego królestwa.

1364 – Papież Urban V wystawił bullę kanonicznie erygującą Uniwersytet Krakowski, założony kilka miesięcy wcześniej przez króla Kazimierza Wielkiego.

Uczelnia, dzisiejszy Uniwersytet Jagielloński, jest najstarszym uniwersytetem w Polsce i jednym z najstarszych w Europie Środkowej.

1435 – Pod Wiłkomierzem wojska wielkiego księcia litewskiego Zygmunta Kiejstutowicza, wspierane przez oddziały polskie, rozbiły armię Świdrygiełły i sprzymierzonych z nim inflanckich Krzyżaków.

1715 – Zmarł Ludwik XIV, król Francji nazywany „Królem Słońce”, jeden z najbardziej znanych monarchów europejskiego absolutyzmu.

Panował przez ponad 72 lata, a symbolem jego władzy stał się pałac w Wersalu.

1820 – Urodził się Karol Scheibler, przemysłowiec, który stworzył w Łodzi jedno z największych imperiów włókienniczych XIX-wiecznej Europy.

1835 – Urodził się Rafał Kalinowski, uczestnik powstania styczniowego i zesłaniec syberyjski, późniejszy karmelita bosy i święty Kościoła katolickiego.

1850 – Urodził się Józef Sare, architekt i wieloletni wiceprezydent Krakowa, współtwórca wielu reprezentacyjnych gmachów miasta.

1882 – W Warszawie ukazała się odezwa programowa Socjalno-Rewolucyjnej Partii „Proletariat”, kierowanej przez Ludwika Waryńskiego. Była to pierwsza polska partia robotnicza o charakterze socjalistycznym.

1888 – Urodziła się Olga Drahonowska-Małkowska, pedagog, instruktorka i jedna z najważniejszych współtwórczyń polskiego harcerstwa.

1901 – W Ośniszczewku na Kujawach urodził się Bolesław Filipiak, późniejszy kardynał i dziekan Roty Rzymskiej, najwyższego sądu apelacyjnego Kościoła katolickiego.

1901 – Urodził się Jerzy Braun, pisarz i działacz polityczny, autor jednej z najbardziej znanych polskich pieśni harcerskich – „Płonie ognisko i szumią knieje”.

1914 – Urodził się ks. Stefan Niedzielak, kapelan Armii Krajowej i uczestnik Powstania Warszawskiego, późniejszy współtwórca środowiska Rodzin Katyńskich. Zmarł w 1989 roku w niewyjaśnionych okolicznościach na plebanii kościoła św. Karola Boromeusza na Powązkach.

1918 – W Warszawie powstało Gimnazjum im. Stefana Batorego, jedna z najbardziej znanych stołecznych szkół, z którą związanych było później wielu żołnierzy Szarych Szeregów.

1927 – W Poznaniu urodził się Stefan Makné, pilot szybowcowy, samolotowy i balonowy, późniejszy zdobywca prestiżowego Pucharu Gordona Bennetta.

1939 – Niemcy napadły na Polskę. Rozpoczęła się II wojna światowa.

Atak nastąpił bez wypowiedzenia wojny. Niemieckie wojska przekroczyły polskie granice z północy, zachodu i południa, a od strony Słowacji w agresji uczestniczyły również oddziały słowackie.

O godz. 4.45 pancernik „Schleswig-Holstein” rozpoczął ostrzał Wojskowej Składnicy Tranzytowej na Westerplatte. Jej załoga, dowodzona przez mjr. Henryka Sucharskiego i kpt. Franciszka Dąbrowskiego, broniła się przez siedem dni.

Jednak jeszcze wcześniej niemieckie samoloty zaatakowały Wieluń. Nalot na pozbawione istotnych celów wojskowych miasto stał się symbolem niemieckiego terroru wymierzonego od pierwszych chwil wojny również w ludność cywilną.

Tego samego dnia Niemcy zaatakowali Pocztę Polską w Wolnym Mieście Gdańsku. Pocztowcy bronili budynku przez wiele godzin, a po kapitulacji większość obrońców została później zamordowana przez Niemców.

Na całym froncie rozpoczęły się ciężkie walki. Jednym z polskich sukcesów pierwszego dnia wojny była bitwa pod Mokrą, gdzie Wołyńska Brygada Kawalerii skutecznie powstrzymywała niemiecką 4. Dywizję Pancerną.

Agresja była realizacją planu „Fall Weiss”. Niemcy rzuciły przeciw Polsce około 1,5–1,8 mln żołnierzy, tysiące dział, czołgów i samolotów, uzyskując dużą przewagę nad polskimi siłami.

17 września od wschodu Polskę zaatakował również Związek Sowiecki, realizując tajne ustalenia paktu Ribbentrop-Mołotow.

Wojna rozpoczęta 1 września 1939 roku trwała sześć lat i pochłonęła dziesiątki milionów ofiar na całym świecie. Polska znalazła się wśród państw, które poniosły największe straty ludnościowe i materialne.

1939 – Nowo wybudowany gmach szkoły w Mątwach miał właśnie tego dnia po raz pierwszy przyjąć uczniów.

Budynek powstawał od 1935 roku i został ukończony tuż przed wojną. 1 września zamiast pierwszego szkolnego dzwonka rozpoczęła się wojna. Podczas okupacji Niemcy urządzili w budynku szwalnię, a polscy uczniowie mogli rozpocząć w nim naukę dopiero w 1945 roku.

1939 – Urodziła się Lily Tomlin, amerykańska aktorka i komiczka, późniejsza laureatka nagród Emmy, Tony i Grammy.

1941 – W Warszawie zmarł prof. Bolesław Miklaszewski, chemik, były minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego oraz rektor Wyższej Szkoły Handlowej.

1942 – W nocy z 1 na 2 września sowieckie lotnictwo przeprowadziło nalot na okupowaną Warszawę.

Celem miały być niemieckie obiekty wojskowe i komunikacyjne, ale wiele bomb spadło na dzielnice mieszkalne. Szczególnie ucierpiała Wola.

1944 – Naczelny Wódz gen. Kazimierz Sosnkowski wydał słynny rozkaz do żołnierzy Armii Krajowej, w którym ostro skrytykował postawę zachodnich aliantów wobec walczącej Warszawy.

1944 – Trwała ostateczna ewakuacja Starego Miasta podczas Powstania Warszawskiego.

Po tygodniach niezwykle ciężkich walk tysiące powstańców i cywilów schodziły do kanałów, próbując przedostać się do Śródmieścia i na Żoliborz.

1945 – Na Monte Cassino otwarto Polski Cmentarz Wojenny, na którym spoczęli żołnierze 2. Korpusu Polskiego polegli podczas walk o klasztor i przełamanie niemieckiej Linii Gustawa.

1946 – Urodził się Barry Gibb, wokalista, gitarzysta i kompozytor, współtwórca zespołu Bee Gees, jednej z najpopularniejszych grup w historii muzyki rozrywkowej.

1948 – Urodził się abp Józef Życiński, filozof, teolog i publicysta, późniejszy metropolita lubelski i wielki kanclerz Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.

1949 – Urodził się Mirosław Chojecki, działacz opozycji demokratycznej, współpracownik KOR i twórca Niezależnej Oficyny Wydawniczej NOWa, jednego z najważniejszych wydawnictw drugiego obiegu.

1950 – W Warszawie rozpoczął obrady I Polski Kongres Pokoju, element inspirowanego przez komunistyczne władze międzynarodowego ruchu propagandowego.

1951 – Rozpoczęła działalność Wytwórnia Sprzętu Komunikacyjnego w Świdniku, późniejszy producent śmigłowców i ważny ośrodek polskiego przemysłu lotniczego.

1953 – Utworzono Powiatowe Archiwum Państwowe w Inowrocławiu, placówkę zajmującą się gromadzeniem i zabezpieczaniem materiałów archiwalnych związanych z miastem i regionem.

1957 – Urodziła się Gloria Estefan, kubańsko-amerykańska wokalistka, która z Miami Sound Machine, a następnie jako solistka zdobyła światową popularność.

1958 – Odbyła się premiera filmu „Wolne miasto” w reżyserii Stanisława Różewicza, opowiadającego o obronie Poczty Polskiej w Gdańsku.

1966 – W polskich szkołach rozpoczęła się nauka w systemie ośmioletniej szkoły podstawowej, która zastąpiła wcześniejszą siedmioklasową podstawówkę.

1967 – Odbyła się premiera filmu „Westerplatte” Stanisława Różewicza, poświęconego siedmiodniowej obronie polskiej placówki we wrześniu 1939 roku.

1971 – Odbyła się premiera filmu „Jeszcze słychać śpiew i rżenie koni” w reżyserii Mieczysława Waśkowskiego.

1977 – W Los Angeles zmarł Henryk Wars, kompozytor, pianista i dyrygent, jeden z pionierów jazzu w Polsce.

Tworzył muzykę do dziesiątek filmów i przebojów przedwojennego kina, m.in. „Umówiłem się z nią na dziewiątą” i „Miłość ci wszystko wybaczy”.

1979 – Powstała Konfederacja Polski Niepodległej, pierwsza po wojnie jawnie działająca w kraju partia polityczna stawiająca sobie za cel odzyskanie przez Polskę pełnej niepodległości.

1979 – W Gdańsku odsłonięto Pomnik Obrońców Poczty Polskiej, upamiętniający walkę z 1 września 1939 roku.

1979 – Odbyła się premiera filmu „Sekret Enigmy” w reżyserii Romana Wionczka, poświęconego polskim kryptologom, którzy złamali szyfr niemieckiej Enigmy.

1980 – Po podpisaniu Porozumień Sierpniowych pracę wznowiły zakłady w Gdańsku, Szczecinie i Elblągu. Strajki trwały natomiast nadal na Górnym Śląsku, gdzie kilka dni później podpisano Porozumienie Jastrzębskie.

1981 – W PRL wprowadzono reglamentację kolejnych produktów codziennego użytku – na kartki zaczęto sprzedawać m.in. mydło i proszek do prania.

1982 – Zmarł Władysław Gomułka, I sekretarz KC PZPR w latach 1956–1970.

Jego rządy rozpoczęły się od nadziei związanych z odwilżą 1956 roku, a zakończyły po krwawym stłumieniu robotniczych protestów na Wybrzeżu w grudniu 1970 roku.

1983 – Sowiecki myśliwiec zestrzelił nad Morzem Japońskim południowokoreański samolot pasażerski Korean Air Lines 007.

Boeing 747 lecący z Nowego Jorku przez Anchorage do Seulu zboczył z kursu i znalazł się w przestrzeni powietrznej ZSRR. Zginęło wszystkich 269 osób znajdujących się na pokładzie.

Incydent stał się jednym z najpoważniejszych kryzysów międzynarodowych schyłkowego okresu zimnej wojny.

1984 – W Inowrocławiu odsłonięto Pomnik Obrońców Inowrocławia, poświęcony mieszkańcom, którzy we wrześniu 1939 roku podjęli walkę z wkraczającymi do miasta wojskami niemieckimi.

1985 – Amerykańsko-francuska ekspedycja kierowana przez Roberta Ballarda i Jeana-Louisa Michela odnalazła na dnie Atlantyku wrak „Titanica”.

Statek spoczywał na głębokości około 3800 metrów od czasu katastrofy w kwietniu 1912 roku.

1987 – Zmarł Roman Maresz, wieloletni dyrektor Huty Szkła Gospodarczego „Irena” w Inowrocławiu.

1988 – Międzyzakładowy Komitet Strajkowy Stoczni Gdańskiej wezwał do zakończenia fali strajków, co było konsekwencją rozpoczętego dialogu pomiędzy władzami a przedstawicielami opozycji.

1989 – W wypadku samochodowym w San Diego zginął Kazimierz Deyna, jeden z najwybitniejszych polskich piłkarzy w historii.

Z reprezentacją Polski zdobył złoty medal olimpijski w Monachium w 1972 roku, srebro w Montrealu w 1976 roku oraz trzecie miejsce na mistrzostwach świata w 1974 roku.

W 1974 roku zajął również trzecie miejsce w plebiscycie „France Football” na najlepszego piłkarza Europy.

1989 – Na Florydzie zmarł Tadeusz Sendzimir, polski inżynier i wynalazca, autor nowatorskich technologii walcowania i cynkowania stali.

1990 – Zmarł ks. płk Tadeusz Błoński, salwatorianin i kapelan kościoła garnizonowego w Inowrocławiu.

1990 – Oficjalnie utworzono Żandarmerię Wojskową, która przejęła zadania związane z przestrzeganiem prawa i dyscypliny w Siłach Zbrojnych RP.

1992 – W Warszawie zamordowano byłego premiera PRL Piotra Jaroszewicza i jego żonę Alicję Solską. Zbrodnia przez wiele lat pozostawała jedną z najbardziej zagadkowych spraw kryminalnych III RP.

1992 – Zaginął dziennikarz śledczy „Gazety Poznańskiej” Jarosław Ziętara. Jego ciała nigdy nie odnaleziono.

1996 – Urodziła się Zendaya, amerykańska aktorka i wokalistka, laureatka nagród Emmy i Złotego Globu, znana m.in. z serialu „Euforia” oraz filmów „Diuna” i serii o Spider-Manie.

1998 – Wszedł w życie nowy Kodeks karny, który definitywnie usunął z polskiego prawa karę śmierci.

1999 – Rozpoczęła się reforma systemu edukacji wprowadzająca sześcioletnie szkoły podstawowe i trzyletnie gimnazja.

2004 – Terroryści zajęli szkołę w Biesłanie w Osetii Północnej, biorąc setki dzieci, rodziców i nauczycieli jako zakładników.

Trwający trzy dni dramat zakończył się szturmem rosyjskich sił bezpieczeństwa. Zginęły 334 osoby, w tym 186 dzieci, a setki zostały ranne.

2007 – W Łodzi zmarł Witold Leszczyński, reżyser i scenarzysta, autor m.in. „Żywota Mateusza”, „Konopielki” i „Siekierezady”.

2020 – W Opolu zmarł Jerzy Szczakiel, pierwszy polski indywidualny mistrz świata na żużlu.

Największy sukces odniósł w 1973 roku na Stadionie Śląskim w Chorzowie, gdzie zdobył pierwszy w historii polskiego żużla indywidualny tytuł mistrza świata.

::news{"type":"see-also","item":"64520"}

::event{"type":"vertical","item":"5785"}