Kalendarium ciekawostek: 3 września

3 września to data, która w polskiej historii szczególnie kojarzy się z pierwszymi dniami II wojny światowej. Wielka Brytania i Francja wypowiedziały wówczas wojnę III Rzeszy, trwały ciężkie walki polskich wojsk, a w Bydgoszczy doszło do wydarzeń później wykorzystanych przez niemiecką propagandę. Tego dnia zapisały się również tragiczne karty historii Auschwitz i Powstania Warszawskiego.

Nie brakuje także historii lokalnej, kultury i nauki. 3 września powstała cukrownia w Tucznie, „Dar Pomorza” zakończył pionierski rejs dookoła świata, a sonda Viking 2 wylądowała na Marsie. Tego dnia urodzili się m.in. Danuta Siedzikówna „Inka”, Stan Borys, Charlie Sheen i Maja Ostaszewska.

Co wydarzyło się 3 września?

1555 – Urodził się Jan Zbigniew Ossoliński, polityk i dyplomata, bliski współpracownik królów Stefana Batorego i Zygmunta III Wazy.

1783 – W Paryżu podpisano traktat pokojowy pomiędzy Wielką Brytanią a Stanami Zjednoczonymi, który formalnie zakończył amerykańską wojnę o niepodległość.

Wielka Brytania uznała niepodległość byłych kolonii, a Stany Zjednoczone stały się pełnoprawnym państwem na arenie międzynarodowej.

1865 – Urodził się Konstanty Laszczka, rzeźbiarz, malarz i grafik, profesor Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie i jeden z ważnych przedstawicieli polskiej sztuki przełomu XIX i XX wieku.

1880 – W Berlinie urodził się Janusz Franciszek Radziwiłł, ziemianin, ordynat ołycki i właściciel Nieborowa, działacz gospodarczy oraz parlamentarzysta II Rzeczypospolitej.

Po agresji ZSRR na Polskę został aresztowany przez sowieckie władze i osadzony na Łubiance. Ponownie zatrzymano go w 1945 roku i wywieziono do ZSRR.

1883 – Powstała cukrownia w Tucznie, przez dziesięciolecia jeden z ważnych zakładów przemysłowych na Kujawach i istotny element gospodarczej historii regionu.

1914 – Podczas I wojny światowej wojska rosyjskie zajęły Lwów, opuszczony wcześniej przez armię austro-węgierską.

1928 – Urodziła się Danuta Siedzikówna „Inka”, sanitariuszka 5. Wileńskiej Brygady Armii Krajowej.

Po wojnie działała w oddziale mjr. Zygmunta Szendzielarza „Łupaszki”. Została aresztowana przez komunistyczny aparat bezpieczeństwa i skazana na śmierć.

Danuta Siedzikówna została rozstrzelana 28 sierpnia 1946 roku w więzieniu w Gdańsku. Nie miała jeszcze 18 lat.

Jej szczątki odnaleziono dopiero w 2014 roku. Dziś „Inka” jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli młodego pokolenia powojennego podziemia niepodległościowego.

1929 – W Krakowie zmarł Jan Kanty Steczkowski, ekonomista i polityk, premier rządu powołanego przez Radę Regencyjną, późniejszy minister skarbu i prezes Banku Gospodarstwa Krajowego.

1932 – W Warszawie urodził się Jerzy Łojek, historyk, publicysta i działacz opozycji demokratycznej, autor prac poświęconych m.in. Konstytucji 3 maja, agresji sowieckiej z 17 września 1939 roku i zbrodni katyńskiej.

::addons{"type":"broadcast-channel"}

1932 – W Wilnie urodził się Stanisław Michalski, aktor teatralny i filmowy, późniejszy dyrektor Teatru Wybrzeże w Gdańsku.

1935 – Do Gdyni powrócił „Dar Pomorza”, kończąc pierwszy w historii polskiej bandery rejs żaglowca dookoła świata.

Jednostka wyruszyła 16 września 1934 roku pod dowództwem kpt. Konstantego Maciejewicza. Podczas wyprawy odwiedziła 23 porty i przepłynęła 38 746 mil morskich.

Rejs trwał 352 dni, z czego 252 dni „Dar Pomorza” spędził w morzu. Żaglowiec jako pierwszy polski statek szkolny przepłynął m.in. Kanał Panamski i zawinął do Japonii.

1939 – Wielka Brytania i Francja wypowiedziały wojnę III Rzeszy.

Była to konsekwencja niemieckiej agresji na Polskę rozpoczętej 1 września. Wielka Brytania wypowiedziała Niemcom wojnę przed południem, a kilka godzin później zrobiła to Francja.

Wiadomość wywołała w Warszawie spontaniczne manifestacje radości przed ambasadami obu państw. Polacy oczekiwali szybkiego rozpoczęcia przez zachodnich sojuszników dużej ofensywy przeciw Niemcom.

Tak się jednak nie stało. Na froncie zachodnim rozpoczął się okres określany później jako „dziwna wojna”.

1939 – W Bydgoszczy podczas wycofywania się polskich wojsk doszło do gwałtownych walk i strzelanin związanych m.in. z działalnością niemieckiej dywersji.

Sytuacja szybko przerodziła się w chaos. Ginęli zarówno żołnierze i polscy cywile, jak i miejscowi Niemcy. Skala i dokładny przebieg poszczególnych incydentów przez lata były przedmiotem sporów historyków.

Nazistowska propaganda nadała wydarzeniom nazwę „Bromberger Blutsonntag” – „bydgoska krwawa niedziela”, wielokrotnie zawyżając liczbę niemieckich ofiar.

Po zajęciu Bydgoszczy Niemcy wykorzystali wydarzenia jako pretekst do masowych represji i egzekucji polskich mieszkańców miasta.

1939 – Niemcy zajęli m.in. Częstochowę, Radomsko i Katowice, a polskie oddziały musiały wycofywać się z kolejnych pozycji.

Zakończyła się również bohaterska obrona umocnień pod Węgierską Górką, określanych niekiedy mianem „Westerplatte południa”.

1939 – Prezydent Ignacy Mościcki podjął decyzję o utworzeniu Legionu Czechów i Słowaków, złożonego z żołnierzy i uchodźców pochodzących z terenów zajętych wcześniej przez III Rzeszę.

1941 – W KL Auschwitz Niemcy rozpoczęli pierwszą masową próbę mordowania ludzi przy użyciu cyklonu B.

W podziemiach bloku 11 zamknięto około 600 sowieckich jeńców wojennych i około 250 chorych polskich więźniów wyselekcjonowanych ze szpitala obozowego. Znajdowało się tam także kilku więźniów karnej kompanii.

Po wrzuceniu cyklonu B okazało się, że pierwsza dawka nie zabiła wszystkich. Następnego dnia Niemcy dodali kolejną porcję gazu.

Eksperyment pokazał oprawcom, że cyklon B może być wykorzystywany do masowego zabijania ludzi, co stało się jednym z etapów rozwoju systemu zagłady w Auschwitz-Birkenau.

1941 – Urodził się Stan Borys, wokalista, kompozytor i aktor, związany m.in. z zespołami Blackout i Bizony, później prowadzący również karierę solową.

1942 – Niemcy dokonali masowej egzekucji ludności żydowskiej w Działoszycach, mordując na miejscowym cmentarzu około 1,5 tys. osób.

1943 – Wojska brytyjskie i kanadyjskie rozpoczęły inwazję na kontynentalne Włochy, przekraczając Cieśninę Mesyńską i lądując w Kalabrii.

Tego samego dnia przedstawiciele włoskiego rządu marszałka Pietra Badoglia podpisali tajne zawieszenie broni z aliantami. Publicznie ogłoszono je pięć dni później.

1944 – W 34. dniu Powstania Warszawskiego Stare Miasto znajdowało się już w rękach Niemców.

Po ewakuacji większości powstańców kanałami na Starówce pozostały tysiące cywilów oraz wielu ciężko rannych, którzy nie byli w stanie opuścić dzielnicy.

Niemcy rozpoczęli systematyczne mordowanie rannych powstańców w szpitalach oraz wypędzanie ludności cywilnej.

Walki trwały natomiast w innych częściach miasta. Powstańcy utrzymywali m.in. Śródmieście, Żoliborz, Mokotów i Czerniaków.

1945 – W Warszawie powstało Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość”, którego pierwszym prezesem został płk Jan Rzepecki.

Organizacja miała kontynuować polityczną walkę o niezależność Polski po rozwiązaniu Delegatury Sił Zbrojnych na Kraj i stopniowym wygaszaniu typowej działalności partyzanckiej.

1946 – Rząd Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie podjął decyzję o rozwiązaniu Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie.

Dla tysięcy żołnierzy, którzy nie chcieli wracać do Polski kontrolowanej przez komunistów, rozpoczął się trudny okres organizowania życia na emigracji.

1946 – Amerykański sekretarz stanu James Byrnes wygłosił w Stuttgarcie przemówienie dotyczące przyszłości Niemiec.

Podkreślił, że ostateczny przebieg polskiej granicy zachodniej powinien zostać zatwierdzony w przyszłym traktacie pokojowym, co wywołało w Polsce poważne obawy dotyczące trwałości granicy na Odrze i Nysie.

1948 – Urodził się Krzysztof Zaleski, aktor i reżyser teatralny, związany m.in. z Teatrem Współczesnym i Teatrem Ateneum w Warszawie.

1953 – Weszła w życie Europejska Konwencja Praw Człowieka, jeden z fundamentów współczesnego europejskiego systemu ochrony praw i wolności jednostki.

Na jej podstawie działa Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu.

1960 – Odbyła się premiera filmu „Krzyżacy” Aleksandra Forda, jednej z najpopularniejszych produkcji w historii polskiej kinematografii.

1963 – Zmarła Magdalena Kopeć z domu Zabierzańska, nauczycielka wychowania fizycznego związana m.in. z Seminarium Nauczycielskim Żeńskim i szkołą im. Marii Konopnickiej w Inowrocławiu.

Podczas II wojny światowej działała w Armii Krajowej i uczestniczyła w tajnym nauczaniu na terenie Generalnego Gubernatorstwa.

1965 – Urodził się Charlie Sheen, amerykański aktor znany m.in. z filmów „Pluton”, „Wall Street” i „Hot Shots!” oraz serialu „Dwóch i pół”.

1965 – W Düsseldorfie zapadł wyrok w procesie byłych funkcjonariuszy niemieckiego obozu zagłady w Treblince.

Proces należał do najważniejszych powojennych postępowań dotyczących osób odpowiedzialnych za funkcjonowanie obozu, w którym Niemcy zamordowali setki tysięcy Żydów.

1967 – W Warszawie zmarł gen. Juliusz Rómmel, podczas kampanii wrześniowej dowódca Armii „Łódź”, a następnie Armii „Warszawa”.

1968 – Urodził się Piotr Rubik, kompozytor, dyrygent i producent muzyczny, autor popularnych oratoriów i muzyki filmowej.

1972 – W Krakowie urodziła się Maja Ostaszewska, aktorka teatralna i filmowa, znana m.in. z filmów „Katyń”, „Jack Strong”, „Body/Ciało” i licznych seriali.

1973 – Odbyła się premiera filmu „Hubal” w reżyserii Bohdana Poręby, poświęconego mjr. Henrykowi Dobrzańskiemu „Hubalowi” i jego oddziałowi.

1974 – W Warszawie zmarł prof. Romuald Gutt, architekt, autor m.in. gmachu Głównego Urzędu Statystycznego.

1976 – Amerykański lądownik Viking 2 wylądował na Marsie, na równinie Utopia Planitia.

Było to drugie udane lądowanie programu Viking. Sonda przesłała na Ziemię zdjęcia powierzchni oraz prowadziła eksperymenty dotyczące gleby i atmosfery Czerwonej Planety.

Program Viking był pierwszą amerykańską misją, której jednym z głównych celów było bezpośrednie poszukiwanie śladów życia na Marsie.

1980 – Podpisano Porozumienie Jastrzębskie pomiędzy przedstawicielami strajkujących górników a komisją rządową.

Porozumienie było trzecim z najważniejszych układów zawartych podczas Sierpnia ’80, po Szczecinie i Gdańsku.

Górnicy uzyskali m.in. zniesienie czterobrygadowego systemu pracy, wprowadzenie wszystkich wolnych sobót i poprawę warunków socjalnych.

Po podpisaniu porozumienia strajkujące śląskie kopalnie rozpoczęły powrót do pracy.

1982 – Komunistyczne władze formalnie aresztowały czterech przywódców KSS KOR: Jacka Kuronia, Jana Lityńskiego, Adama Michnika i Henryka Wujca.

Od wprowadzenia stanu wojennego byli już wcześniej pozbawieni wolności jako internowani.

1982 – Odbyła się premiera filmu „Bołdyn” w reżyserii Ewy Petelskiej i Czesława Petelskiego.

1986 – W Warszawie zmarł Wirgiliusz Gryń, aktor znany m.in. z „Jak rozpętałem drugą wojnę światową”, „Żywota Mateusza” i serialu „Dom”.

1987 – Warszawa przeżyła tego dnia dwie tragiczne katastrofy komunikacyjne.

Na stacji Warszawa Włochy doszło do katastrofy kolejowej, w której zginęło osiem osób, a kilkadziesiąt zostało rannych.

Tego samego dnia na skrzyżowaniu ulic Wolskiej i Młynarskiej doszło do wypadku tramwaju. Zginęło siedem osób, a ponad 70 zostało rannych.

1990 – W Warszawie zmarł Mieczysław Fogg, jeden z najpopularniejszych polskich piosenkarzy XX wieku.

Jego kariera trwała ponad sześć dekad, a do największych przebojów należały „Ostatnia niedziela”, „Jesienne róże” i „Piosenka o mojej Warszawie”.

Podczas okupacji pomagał ukrywającym się Żydom, za co został później uhonorowany tytułem Sprawiedliwego wśród Narodów Świata.

2004 – Zakończył się dramatyczny atak terrorystyczny na szkołę w Biesłanie w Osetii Północnej.

Po trzech dniach przetrzymywania ponad tysiąca zakładników doszło do eksplozji i szturmu rosyjskich sił bezpieczeństwa.

Zginęły 334 osoby, w tym 186 dzieci, a setki zostały ranne. Był to jeden z najtragiczniejszych zamachów terrorystycznych w historii współczesnej Rosji.

2010 – Zmarł Bogdan Paprocki, wybitny tenor, przez dziesięciolecia jeden z najważniejszych polskich śpiewaków operowych.

Szczególnie ceniono jego kreacje Jontka w „Halce” oraz Stefana w „Strasznym dworze” Stanisława Moniuszki.

2011 – W Watykanie zmarł kard. Andrzej Maria Deskur, wieloletni przewodniczący Papieskiej Rady ds. Środków Społecznego Przekazu i bliski przyjaciel Jana Pawła II.

::news{"type":"see-also","item":"64523"}

::event{"type":"vertical","item":"5758"}