Kalendarium ciekawostek: 5 września

5 września łączy historię Inowrocławia z wielkimi wydarzeniami militarnymi, naukowymi i społecznymi. Tego dnia po krzyżackim najeździe płonęła inowrocławska wieża ratuszowa, wojska Stefana Batorego zdobyły Wielkie Łuki, rozpoczęła się tragiczna Wielka Szpera w łódzkim getcie, a igrzyska olimpijskie w Monachium zostały wstrząśnięte zamachem terrorystycznym.

To również wyjątkowa data dla muzyki i nauki. 5 września urodził się Freddie Mercury, a w 1977 roku w kosmos wystartował Voyager 1 – sonda, która po dekadach podróży jako pierwszy ziemski statek dotarła do przestrzeni międzygwiazdowej. W lokalnej historii pojawiają się także dramatyczna epidemia cholery oraz postacie związane z Inowrocławiem i Mątwami.

Co wydarzyło się 5 września?

1431 – Po zajęciu Inowrocławia przez wojska krzyżackie częściowo spłonęła gotycka wieża ratuszowa, stojąca wówczas na Rynku. Ogień uszkodził budowlę, ale jej nie zniszczył całkowicie. Szczególnie dotkliwą stratą było spalenie przechowywanych w wieży archiwaliów miejskich, w tym najstarszych dokumentów związanych z dziejami Inowrocławia. Był to finał jednego z najbardziej niszczycielskich epizodów w średniowiecznej historii miasta. Krzyżacy wkroczyli na Kujawy na początku września, a 4 września zdobyli Inowrocław, grabiąc i paląc jego zabudowę.

1580 – Podczas wojny Rzeczypospolitej z państwem moskiewskim wojska polsko-węgierskie króla Stefana Batorego zdobyły potężną twierdzę Wielkie Łuki.

Po przełamaniu obrony wybuchł pożar. W czasie rabowania twierdzy eksplodowała prochownia, zabijając około 200 polskich i węgierskich żołnierzy oraz znaczną część moskiewskiej załogi.

Zdobycie Wielkich Łuków było jednym z ważniejszych sukcesów drugiej wyprawy Stefana Batorego przeciwko Moskwie.

1831 – Inowrocław zmagał się z epidemią cholery, która dotknęła również licznej wówczas społeczności żydowskiej miasta. Od 5 września do 20 października zmarło 120 żydowskich mieszkańców Inowrocławia. Ofiary epidemii chowano poza miastem, na specjalnie wydzielonym cmentarzu cholerycznym. Zaraza doprowadziła później do podjęcia przez władze działań mających poprawić fatalne warunki sanitarne w mieście.

1897 – Urodził się Kazimierz Iranek-Osmecki, pułkownik Wojska Polskiego i jeden z najważniejszych oficerów wywiadu Komendy Głównej Armii Krajowej.

Podczas Powstania Warszawskiego pełnił funkcję szefa Oddziału II KG AK. 3 października 1944 roku był jednym z polskich oficerów podpisujących akt kapitulacji Powstania Warszawskiego.

1897 – W Pilichowie na Kujawach urodził się Franciszek Beciński, poeta, pisarz i działacz społeczny silnie związany z kujawską kulturą ludową.

Pochodził z chłopskiej rodziny, pracował jako kowal, walczył w wojnie polsko-bolszewickiej, a w swojej twórczości wielokrotnie sięgał do gwary, obyczajów i krajobrazu Kujaw.

1905 – Podpisano traktat pokojowy w Portsmouth, kończący wojnę rosyjsko-japońską.

Klęska Imperium Rosyjskiego w konflikcie z Japonią osłabiła pozycję caratu i pogłębiła kryzys polityczny, który w tym samym roku doprowadził do rewolucji w Rosji oraz wystąpień na ziemiach polskich.

1912 – Urodził się John Cage, amerykański kompozytor i jeden z najbardziej radykalnych eksperymentatorów muzycznych XX wieku.

Najbardziej znanym jego dziełem stał się utwór „4′33″”, w którym wykonawca przez cztery minuty i 33 sekundy nie gra na instrumencie, a częścią kompozycji stają się dźwięki otoczenia.

::addons{"type":"broadcast-channel"}

1914 – Józef Piłsudski powołał na terenach Królestwa Polskiego zajętych przez wojska niemieckie Polską Organizację Narodową.

Organizacja miała prowadzić działalność polityczną i wojskową na rzecz sprawy polskiej w pierwszych miesiącach I wojny światowej.

1915 – Zmarł Stanisław Witkiewicz, malarz, pisarz, krytyk sztuki i architekt, twórca stylu zakopiańskiego.

Projektował charakterystyczne wille inspirowane budownictwem podhalańskim, wśród nich słynną willę „Koliba” w Zakopanem. Był ojcem Stanisława Ignacego Witkiewicza – Witkacego.

1917 – W Krakowie zmarł Marian Smoluchowski, wybitny fizyk i jeden z pionierów fizyki statystycznej.

Jego badania nad ruchami Browna prowadzone niezależnie od prac Alberta Einsteina dostarczyły ważnych argumentów potwierdzających atomową budowę materii.

1924 – Podczas otwarcia Targów Wschodnich we Lwowie członkowie Ukraińskiej Organizacji Wojskowej dokonali nieudanego zamachu na prezydenta Stanisława Wojciechowskiego.

Do prezydenckiego powozu rzucono bombę, która jednak nie eksplodowała prawidłowo. Stanisław Wojciechowski nie odniósł obrażeń.

1929 – Urodził się Bob Newhart, amerykański komik i aktor, znany z charakterystycznego, spokojnego stylu humoru oraz późniejszej roli profesora Protona w serialu „Teoria wielkiego podrywu”.

1940 – Urodziła się Raquel Welch, amerykańska aktorka, która w latach 60. i 70. stała się jedną z największych ikon światowego kina popularnego.

1942 – Rozpoczęła się w łódzkim getcie Wielka Szpera, jedna z najbardziej tragicznych niemieckich akcji deportacyjnych przeprowadzonych w Litzmannstadt Ghetto.

Niemcy nakazali wydać przede wszystkim dzieci, osoby starsze i chorych, uznanych za niezdolnych do pracy.

Dzień wcześniej Chaim Mordechaj Rumkowski, stojący na czele żydowskiej administracji getta, wygłosił dramatyczne przemówienie, w którym poinformował mieszkańców o niemieckim żądaniu.

W czasie Wielkiej Szpery wywieziono z getta około 15–20 tys. osób. Deportowanych kierowano do niemieckiego obozu zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem, gdzie byli mordowani.

1942 – Niemieckie władze okupacyjne przypomniały mieszkańcom dystryktu warszawskiego, że za udzielanie pomocy Żydom grozi kara śmierci.

Polska była jedynym okupowanym krajem, w którym Niemcy tak szeroko stosowali karę śmierci również wobec osób pomagających ludności żydowskiej.

1942 – W Warszawie urodziła się Teresa Tuszyńska, aktorka i modelka, największą popularność zdobywająca dzięki roli Margueritte w filmie „Do widzenia, do jutra” Janusza Morgensterna.

1942 – Urodził się Werner Herzog, niemiecki reżyser, scenarzysta i dokumentalista, jeden z najważniejszych twórców europejskiego kina autorskiego.

1944 – W 36. dniu Powstania Warszawskiego powstańcy zostali zmuszeni do opuszczenia Elektrowni Warszawskiej na Powiślu.

Obiekt miał ogromne znaczenie, ponieważ jego pracownicy przez ponad miesiąc Powstania zapewniali energię elektryczną części walczącej Warszawy.

Upadek elektrowni był jednym z elementów niemieckiego natarcia na Powiśle, które coraz silniej zagrażało również pozycjom powstańczym w Śródmieściu.

1946 – Najwyższy Trybunał Narodowy w Krakowie skazał na śmierć Amona Götha, byłego komendanta niemieckiego obozu KL Plaszow.

Amon Göth odpowiadał za masowe mordy więźniów oraz likwidację krakowskiego getta. Wyrok wykonano 13 września w więzieniu przy ul. Montelupich.

Jego postać została po latach szeroko rozpoznana za sprawą filmu „Lista Schindlera” Stevena Spielberga.

1946 – W Stone Town na Zanzibarze urodził się Freddie Mercury, właściwie Farrokh Bulsara.

Jako wokalista Queen stał się jedną z najbardziej charakterystycznych postaci w historii rocka. Był współautorem takich utworów jak „Bohemian Rhapsody”, „We Are the Champions”, „Somebody to Love” czy „Don’t Stop Me Now”.

Jego niezwykła charyzma sceniczna i głos sprawiły, że do dziś pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych wokalistów muzyki popularnej.

1951 – Urodził się Michael Keaton, amerykański aktor, który międzynarodową popularność zdobył m.in. dzięki rolom w „Soku z żuka”, „Batmanie” i „Birdmanie”.

1956 – Rozpoczęło się posiedzenie Sejmu PRL, podczas którego uchylono część przepisów dotyczących socjalistycznej dyscypliny pracy oraz zwiększono zakres autonomii szkół wyższych.

Zmiany były jednym z przejawów narastającej odwilży politycznej 1956 roku.

1959 – Urodził się Waldemar Pawlak, późniejszy dwukrotny premier Polski, wieloletni prezes Polskiego Stronnictwa Ludowego oraz prezes Zarządu Głównego Związku Ochotniczych Straży Pożarnych.

1965 – W Warszawie zmarł Bohdan Pniewski, jeden z najwybitniejszych polskich architektów XX wieku.

Projektował m.in. gmach Narodowego Banku Polskiego, uczestniczył w rozbudowie kompleksu Sejmu i pracował nad gmachem Teatru Wielkiego.

1966 – Zmarł Izydor Sobiecki, ceniony lekarz związany z Inowrocławiem. Podczas niemieckiej okupacji udzielał pomocy medycznej więźniom obozu na Błoniach. Za swoją działalność sam został aresztowany i trafił do niemieckiego więzienia oraz obozu koncentracyjnego.

1972 – Podczas igrzysk olimpijskich w Monachium członkowie palestyńskiej organizacji Czarny Wrzesień zaatakowali kwatery izraelskiej reprezentacji.

Dwóch członków izraelskiej ekipy zostało zabitych na początku ataku, a dziewięciu kolejnych wzięto jako zakładników.

Próba ich uwolnienia na lotnisku Fürstenfeldbruck zakończyła się katastrofą. Zginęło wszystkich 11 członków reprezentacji Izraela, a także pięciu terrorystów i niemiecki policjant.

Zamach stał się jednym z najbardziej tragicznych wydarzeń w historii igrzysk olimpijskich i doprowadził później do gruntownych zmian w sposobie zabezpieczania wielkich imprez sportowych.

1977 – Z przylądka Canaveral wystartowała sonda Voyager 1, jedna z najbardziej niezwykłych maszyn skonstruowanych przez człowieka.

Choć Voyager 2 wystartował kilkanaście dni wcześniej, Voyager 1 poruszał się szybszą trajektorią i jako pierwszy dotarł do Jowisza oraz Saturna.

Sonda przesłała na Ziemię bezprecedensowe zdjęcia planet, ich pierścieni i księżyców. W 1990 roku wykonała słynne zdjęcie Ziemi znane jako „Pale Blue Dot” – „Blada błękitna kropka”.

W 2012 roku Voyager 1 jako pierwszy ziemski statek przekroczył heliopauzę i znalazł się w przestrzeni międzygwiazdowej.

Na pokładzie sondy znajduje się Złota Płyta Voyagera z dźwiękami i obrazami przedstawiającymi życie oraz kulturę Ziemi – swoista wiadomość dla ewentualnych przyszłych znalazców statku.

1980 – Rozpoczęło się VI Plenum KC PZPR, podczas którego kierownictwo partii podjęło decyzję o zmianie na najwyższym stanowisku.

Następnego dnia Edward Gierek został odsunięty od funkcji I sekretarza KC PZPR, a jego miejsce zajął Stanisław Kania.

Był to bezpośredni skutek politycznego kryzysu wywołanego falą strajków i podpisaniem Porozumień Sierpniowych.

1980 – Odbyła się premiera filmu „Grzeszny żywot Franciszka Buły” w reżyserii Janusza Kidawy.

1981 – W gdańskiej hali „Olivia” rozpoczął się I Krajowy Zjazd Delegatów NSZZ „Solidarność”.

Wzięło w nim udział niemal 900 delegatów reprezentujących miliony członków związku. Było to największe od zakończenia II wojny światowej w Polsce forum swobodnej, demokratycznej debaty politycznej i społecznej.

Zjazd odbywał się w dwóch turach – od 5 do 10 września oraz od 26 września do 7 października.

Podczas obrad przyjęto później m.in. program „Samorządnej Rzeczypospolitej” oraz słynne „Posłanie do ludzi pracy Europy Wschodniej”.

1981 – W więzieniu w Bydgoszczy doszło do buntu, podczas którego z zakładu karnego uciekło 188 osadzonych.

Była to jedna z największych zbiorowych ucieczek więziennych w historii powojennej Polski.

1986 – Odbyła się premiera filmu „Jezioro Bodeńskie” w reżyserii Janusza Zaorskiego, ekranizacji prozy Stanisława Dygata.

1989 – Zmarł ks. kan. Józef Matuszak, wieloletni proboszcz parafii Opatrzności Bożej w inowrocławskich Mątwach.

Przez wiele lat kierował miejscową wspólnotą i uczestniczył w rozbudowie zaplecza parafii.

1991 – Polska i Litwa wznowiły stosunki dyplomatyczne, przerwane na ponad pół wieku wskutek II wojny światowej i sowieckiej okupacji Litwy.

1992 – W Warszawie zmarł Bohdan Korzeniewski, historyk i krytyk teatru, reżyser, pedagog i tłumacz.

1997 – W Kalkucie zmarła Matka Teresa, założycielka zgromadzenia Misjonarek Miłości i laureatka Pokojowej Nagrody Nobla.

Przez dziesięciolecia prowadziła działalność na rzecz najuboższych i umierających. W 2016 roku została kanonizowana przez papieża Franciszka.

2011 – Komisja kierowana przez ministra Jerzego Millera, badająca katastrofę polskiego Tu-154M pod Smoleńskiem, zakończyła prace nad publikacją protokołu wraz z załącznikami.

2020 – W Krakowie zmarł w wieku 94 lat kard. Marian Jaworski, pierwszy po II wojnie światowej arcybiskup metropolita lwowski obrządku łacińskiego.

W latach 1992–2008 przewodniczył Konferencji Episkopatu Ukrainy. Był filozofem, teologiem oraz wieloletnim przyjacielem Jana Pawła II.

2023 – W Warszawie zmarła Teresa Stanek „Mitsuko”, harcerka Szarych Szeregów i żołnierz Armii Krajowej.

Podczas okupacji była m.in. łączniczką i sanitariuszką, brała udział w małym sabotażu i przygotowaniach do akcji „Burza”.

Od 2021 roku pełniła funkcję prezesa Zarządu Głównego Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej. Miała 93 lata.

::news{"type":"see-also","item":"64529"}

::event{"type":"vertical","item":"5792"}