Kalendarium ciekawostek: 8 września

8 września to jedna z ważniejszych dat w lokalnej historii pierwszych dni II wojny światowej. W 1939 roku wojska niemieckie wkroczyły do Inowrocławia, rozpoczynając trwającą ponad pięć lat okupację miasta. Tego dnia przypadają również rocznice wielkich bitew, wydarzeń religijnych, dramatycznych protestów przeciw komunizmowi oraz ważnych momentów w kulturze.

8 września pod Orszą triumfowały wojska polsko-litewskie, Stefan Batory rozpoczął oblężenie Pskowa, a Ryszard Siwiec dokonał dramatycznego protestu na Stadionie Dziesięciolecia. Tego dnia urodzili się m.in. Bronisław Niklewski, Peter Sellers, Ada Rusowicz, Mira Kubasińska, Krzysztof Krawczyk, P!nk i Avicii.

Co wydarzyło się 8 września?

1253 – Papież Innocenty IV kanonizował biskupa krakowskiego Stanisława ze Szczepanowa.

Według średniowiecznych przekazów duchowny popadł w konflikt z królem Bolesławem II Śmiałym i został zabity w 1079 roku.

Kult św. Stanisława odegrał później ogromną rolę w historii Polski. Biskup został jednym z głównych patronów kraju, a jego grób na Wawelu stał się ważnym miejscem pielgrzymkowym.

1504 – We Florencji publicznie zaprezentowano „Dawida” Michała Anioła, jedno z najsłynniejszych dzieł w historii rzeźby.

Michał Anioł Buonarroti rozpoczął pracę nad gigantycznym blokiem marmuru kilka lat wcześniej, mając zaledwie 26 lat.

Licząca ponad pięć metrów wysokości rzeźba stanęła przed Palazzo Vecchio na Piazza della Signoria i szybko stała się symbolem Florencji oraz jednym z największych dzieł renesansu.

Oryginał znajduje się dziś w Galleria dell’Accademia, a na dawnym miejscu stoi kopia.

1514 – Pod Orszą wojska Wielkiego Księstwa Litewskiego i Korony pod dowództwem hetmana Konstantego Ostrogskiego pokonały znacznie silniejszą armię moskiewską.

Bitwa była jednym z największych zwycięstw wojsk Rzeczypospolitej i Litwy nad Moskwą w XVI wieku.

Polsko-litewskie oddziały wykorzystały m.in. pozorowany odwrót, wciągając przeciwnika pod ogień artylerii.

Zwycięstwo miało ogromne znaczenie propagandowe w Europie, choć nie pozwoliło odzyskać zajętego wcześniej przez Moskwę Smoleńska.

1523 – W Krakowie zmarł Maciej z Miechowa, znany także jako Maciej Miechowita – lekarz, historyk, geograf i wielokrotny rektor Akademii Krakowskiej.

Był autorem dzieł opisujących Europę Środkowo-Wschodnią oraz jednej z pierwszych drukowanych kronik historii Polski.

1581 – Król Stefan Batory rozpoczął oblężenie Pskowa podczas wojny z państwem moskiewskim.

Była to kulminacja trzeciej wielkiej wyprawy monarchy przeciwko carowi Iwanowi IV Groźnemu.

Psków był potężną twierdzą i mimo wielomiesięcznego oblężenia nie został zdobyty. Kampania wyczerpała jednak siły Moskwy i przyczyniła się do rozpoczęcia rokowań pokojowych.

W zawartym w 1582 roku rozejmie w Jamie Zapolskim Iwan Groźny zrzekł się na rzecz Rzeczypospolitej m.in. Inflant i Połocka.

1655 – Podczas potopu szwedzkiego wojska króla Karola X Gustawa po raz pierwszy zajęły Warszawę.

Miasto było później wielokrotnie przejmowane przez walczące strony, rabowane i niszczone. Potop przyniósł Warszawie i całej Rzeczypospolitej ogromne straty materialne i ludnościowe.

1717 – Na Jasnej Górze odbyła się uroczysta koronacja obrazu Matki Bożej Częstochowskiej koronami papieskimi.

Zgodę wydał papież Klemens XI, a aktu koronacji dokonał biskup Krzysztof Jan Szembek.

Była to pierwsza koronacja obrazu papieskimi koronami w Polsce i pierwsza taka uroczystość poza Rzymem.

Na Jasną Górę przybyły ogromne jak na tamte czasy tłumy pielgrzymów – według źródeł nawet około 150–200 tys. osób.

1799 – Utworzono Legię Naddunajską, polską formację wojskową walczącą u boku rewolucyjnej Francji.

Jej dowódcą został gen. Karol Kniaziewicz.

Polscy żołnierze uczestniczyli później m.in. w zwycięskich bitwach pod Marengo i Hohenlinden. Po rozwiązaniu Legii część jej żołnierzy skierowano na San Domingo.

1831 – Po dwudniowym rosyjskim szturmie upadła Warszawa, co w praktyce przesądziło o klęsce powstania listopadowego.

Dzień wcześniej wojska feldmarszałka Iwana Paskiewicza przełamały polską obronę Woli, gdzie poległ gen. Józef Sowiński.

8 września Rosjanie zajęli stolicę. Polskie wojska zdołały wycofać się w kierunku Modlina.

Choć działania wojenne trwały jeszcze przez kilka tygodni, utrata Warszawy oznaczała faktyczny kres szans na zwycięstwo powstania.

1879 – W Inowrocławiu urodził się Bronisław Niklewski, wybitny fizjolog roślin i profesor Uniwersytetu Poznańskiego.

Był jednym z organizatorów Wydziału Rolniczo-Leśnego powstającego Uniwersytetu Poznańskiego i jego pierwszym dziekanem.

Napisał 137 publikacji naukowych, wśród nich pierwszy polski podręcznik fizjologii roślin.

Należał do najważniejszych polskich badaczy tej dziedziny w pierwszej połowie XX wieku.

1899 – Urodził się Jerzy Dąbrowski, inżynier i konstruktor lotniczy.

Jego najbardziej znanym dziełem został PZL.37 „Łoś”, nowoczesny dwusilnikowy bombowiec będący jednym z największych osiągnięć polskiego przemysłu lotniczego II Rzeczypospolitej.

1899 – W Warszawie wmurowano kamień węgielny pod budowę gmachu głównego Politechniki Warszawskiej.

Monumentalny budynek przy placu Politechniki stał się później jednym z najbardziej charakterystycznych obiektów warszawskiej architektury akademickiej.

1900 – W Bielsku odsłonięto pomnik Marcina Lutra.

Monument przetrwał zmiany granic, dwie wojny światowe i okres PRL. Jest jedynym istniejącym w Polsce pomnikiem twórcy reformacji.

1905 – Na stokach Cytadeli Warszawskiej został stracony Marcin Kasprzak, działacz ruchu socjalistycznego.

Rok wcześniej podczas policyjnej obławy w tajnej drukarni stawił zbrojny opór rosyjskim żandarmom, zabijając kilku funkcjonariuszy.

1910 – W Warszawie urodził się Wojciech Wasiutyński, publicysta i działacz polityczny związany przed wojną z ruchem narodowo-radykalnym, po wojnie działający na emigracji.

1911 – W Krakowie zmarł kard. Jan Puzyna, biskup krakowski.

1925 – Urodził się Peter Sellers, brytyjski aktor i komik, jeden z najwybitniejszych mistrzów filmowej komedii XX wieku.

Światową popularność zdobył przede wszystkim jako nieporadny inspektor Jacques Clouseau w serii filmów „Różowa Pantera”.

Zagrał również kilka różnych postaci w słynnej czarnej komedii „Doktor Strangelove” Stanleya Kubricka.

1927 – W Warszawie został uprowadzony i brutalnie pobity Tadeusz Dołęga-Mostowicz, wówczas dziennikarz ostro krytykujący obóz sanacyjny.

Sprawców nigdy oficjalnie nie wykryto, jednak wiele wskazywało, że napad miał związek z jego działalnością publicystyczną.

Kilka lat później Tadeusz Dołęga-Mostowicz stał się jednym z najpopularniejszych polskich pisarzy, autorem m.in. „Kariery Nikodema Dyzmy” i „Znachora”.

1935 – Odbyły się pierwsze wybory parlamentarne przeprowadzone według zasad konstytucji kwietniowej i nowej ordynacji wyborczej.

Większość antysanacyjnej opozycji zbojkotowała głosowanie, uznając nowe przepisy za niedemokratyczne.

W liczącym 208 posłów Sejmie zdecydowaną większość zdobyli kandydaci związani z obozem władzy.

1938 – Odbyła się premiera filmu „Druga młodość” w reżyserii Michała Waszyńskiego.

1939 – Wojska niemieckie wkroczyły do Inowrocławia.

Miasto opuściły wcześniej regularne jednostki Wojska Polskiego, jednak w kilku miejscach opór Niemcom stawiali miejscowi harcerze i członkowie Straży Obywatelskiej.

Jednym z punktów obrony była wieża kościoła Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny, wykorzystana jako stanowisko karabinu maszynowego.

Przełamanie ostatnich punktów oporu oznaczało początek trwającej ponad pięć lat niemieckiej okupacji Inowrocławia.

Represje rozpoczęły się niemal natychmiast. Aresztowania objęły przede wszystkim przedstawicieli miejscowych elit politycznych, gospodarczych i intelektualnych.

W następnych tygodniach inowrocławskie więzienie przy ówczesnej ul. Pakoskiej stało się jednym z ważnych miejsc niemieckiego terroru, a jesienią 1939 roku rozpoczęły się masowe egzekucje mieszkańców miasta i regionu.

1939 – Prezydent Warszawy Stefan Starzyński został mianowany Komisarzem Cywilnym przy Dowództwie Obrony Warszawy.

Stał się jedną z najbardziej symbolicznych postaci obrony stolicy. Jego radiowe przemówienia podtrzymywały mieszkańców na duchu podczas oblężenia.

1939 – Niemieckie oddziały pancerne dotarły do Warszawy i podjęły pierwszą próbę bezpośredniego zdobycia stolicy.

Atak od strony Ochoty został odparty przez polskich żołnierzy i mieszkańców.

W kolejnych tygodniach Warszawa była intensywnie ostrzeliwana i bombardowana, ale broniła się aż do 28 września.

1939 – Wehrmacht wkroczył do Łodzi i Radomia.

1939 – Niemiecki sąd wojenny skazał na śmierć 28 obrońców Poczty Polskiej w Gdańsku.

Wyrok był sprzeczny z prawem wojennym. Pocztowców rozstrzelano 5 października.

1939 – W okolicach Ciepielowa żołnierze niemieccy dokonali zbrodni na polskich jeńcach wojennych.

Według najczęściej przywoływanych szacunków zamordowano około 250–300 żołnierzy Wojska Polskiego.

1939 – W Lipsku nad Wisłą Niemcy zamordowali grupę miejscowych Żydów, część ofiar zamykając w podpalonej synagodze.

1942 – W niemieckim obozie koncentracyjnym Dachau został zamordowany ks. Adam Bargielski, polski duchowny, który dobrowolnie zgodził się na aresztowanie w miejsce swojego proboszcza.

W 1999 roku Jan Paweł II zaliczył go do grona 108 błogosławionych męczenników II wojny światowej.

1944 – W Wilnie urodziła się Ada Rusowicz, wokalistka, jedna z największych gwiazd polskiej muzyki lat 60.

Największą popularność zdobyła jako wokalistka zespołu Niebiesko-Czarni.

1944 – Urodziła się Mira Kubasińska, jedna z najważniejszych wokalistek w historii polskiego bluesa i rocka.

Z zespołem Breakout wykonywała takie utwory jak „Gdybyś kochał, hej” i „Na drugim brzegu tęczy”.

1944 – Na terenie Czerwonego Bagna na Podlasiu 9. Pułk Strzelców Konnych Armii Krajowej stoczył ciężką bitwę z oddziałami niemieckimi.

Starcie należało do największych walk partyzanckich stoczonych w tym regionie w schyłkowym okresie okupacji.

1945 – Płk Jan Mazurkiewicz „Radosław”, jeden z najbardziej znanych dowódców Armii Krajowej i Powstania Warszawskiego, wezwał byłych żołnierzy AK do ujawniania się przed komunistycznymi władzami.

Decyzja wywołała ogromne kontrowersje w środowisku podziemia. Wielu ujawnionych żołnierzy mimo zapewnień władz było później inwigilowanych, aresztowanych i represjonowanych.

1946 – Rząd wydał dekret dotyczący ustroju rolnego i osadnictwa na Ziemiach Odzyskanych, regulujący zasady przejmowania i gospodarowania ziemią na terenach przyłączonych do Polski po II wojnie światowej.

1946 – Urodził się Krzysztof Krawczyk, jeden z najpopularniejszych polskich wokalistów.

Karierę rozpoczynał w zespole Trubadurzy, a następnie przez dziesięciolecia występował solo.

Do jego największych przebojów należą „Parostatek”, „Jak minął dzień”, „Pamiętam Ciebie z tamtych lat”, „Byle było tak” i „Mój przyjacielu”.

1950 – W Bejrucie zmarła Hanka Ordonówna, jedna z największych gwiazd polskiej estrady okresu międzywojennego.

Jej wykonania piosenek „Miłość ci wszystko wybaczy” i „Na pierwszy znak” należą dziś do klasyki polskiej muzyki popularnej.

1950 – W Warszawie urodził się Jerzy Radziwiłowicz, aktor teatralny i filmowy.

Szczególne miejsce w historii polskiego kina przyniosły mu role Mateusza Birkuta i jego syna Maćka w filmach „Człowiek z marmuru” i „Człowiek z żelaza” Andrzeja Wajdy.

1957 – Urodził się Maciej Kozłowski, aktor teatralny i filmowy.

Widzowie pamiętają go m.in. jako kozackiego atamana Maksyma Krzywonosa w „Ogniem i mieczem”, a także z filmów „Psy”, „Miasto prywatne” i „Lista Schindlera”.

1958 – W katastrofie balonu w Szatarpach koło Kościerzyny zginął mjr Franciszek Hynek, znakomity polski pilot balonowy.

Dwukrotnie zwyciężył w prestiżowych zawodach o Puchar Gordona Bennetta.

1966 – Amerykańska telewizja NBC wyemitowała pierwszy odcinek serialu „Star Trek”.

Pierwszym pokazanym odcinkiem był „The Man Trap”. Serial początkowo nie osiągał oszałamiających wyników oglądalności i po trzech sezonach został zakończony.

Dopiero późniejsze powtórki przyniosły mu gigantyczną popularność. Z czasem „Star Trek” rozrósł się w jedną z największych franczyz science fiction w historii, obejmując kolejne seriale, filmy, książki i gry.

1968 – Ryszard Siwiec dokonał samospalenia na Stadionie Dziesięciolecia w Warszawie w proteście przeciwko inwazji wojsk Układu Warszawskiego na Czechosłowację.

Do dramatycznego wydarzenia doszło podczas centralnych dożynek, w obecności władz PRL oraz około 100 tys. widzów.

Ryszard Siwiec, były żołnierz Armii Krajowej i księgowy z Przemyśla, przygotowywał swój protest wcześniej. Sporządził testament oraz nagrał antykomunistyczne przesłanie.

Na stadionie oblał się łatwopalną substancją i podpalił. Wzywał ludzi do protestu i sprzeciwu wobec zniewolenia.

Ciężko poparzony został przewieziony do szpitala. Zmarł cztery dni później – 12 września.

Komunistyczne władze zrobiły wszystko, aby informacja o jego proteście nie dotarła do opinii publicznej. Bezpieka próbowała przedstawiać go jako osobę niezrównoważoną, a państwowe media przemilczały wydarzenie.

Jego czyn pozostawał przez lata niemal nieznany. Dziś Ryszard Siwiec jest jednym z symboli sprzeciwu wobec komunistycznego zniewolenia i inwazji na Czechosłowację.

1970 – Odbyła się premiera filmu „Krajobraz po bitwie” w reżyserii Andrzeja Wajdy, z Danielem Olbrychskim w jednej z głównych ról.

1972 – Urodził się Bartosz Konopka, reżyser i dokumentalista.

Jego film „Królik po berlińsku” został nominowany do Oscara w kategorii najlepszego krótkometrażowego filmu dokumentalnego.

1972 – Sąd Wojewódzki w Opolu wydał wyroki w procesie braci Jerzego i Ryszarda Kowalczyków.

Rok wcześniej wysadzili oni aulę Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu, w której następnego dnia miała odbyć się uroczystość z udziałem funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej i Służby Bezpieczeństwa.

Jerzy Kowalczyk został skazany na śmierć, a Ryszard Kowalczyk na 25 lat więzienia. Karę śmierci zamieniono później na 25 lat pozbawienia wolności.

1977 – Telewizja Polska wyemitowała pierwszy odcinek programu „Sonda”.

Program prowadzony przez Zdzisława Kamińskiego i Andrzeja Kurka w niezwykle atrakcyjny sposób prezentował zagadnienia nauki i techniki.

Dwaj prowadzący często reprezentowali przeciwstawne stanowiska, dzięki czemu skomplikowane kwestie zmieniały się w żywą dyskusję.

„Sonda” stała się jednym z najbardziej kultowych programów popularnonaukowych w historii polskiej telewizji.

1979 – Urodziła się Alecia Beth Moore, znana jako P!nk, amerykańska wokalistka i autorka piosenek.

Jej charakterystyczny głos i energetyczne koncerty przyniosły jej światową popularność. Do największych przebojów należą m.in. „Just Like a Pill”, „So What”, „Try” i „Just Give Me a Reason”.

1981 – Podczas I Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ „Solidarność” w Gdańsku uchwalono „Posłanie do ludzi pracy Europy Wschodniej”.

Delegaci zwrócili się do pracowników państw komunistycznych Europy Środkowo-Wschodniej, wyrażając solidarność z ich dążeniami do swobody organizowania się.

Dokument wywołał gwałtowną reakcję władz ZSRR i innych państw bloku wschodniego, które uznały go za niebezpieczne wezwanie do rozszerzenia idei „Solidarności”.

1982 – Sąd Warszawskiego Okręgu Wojskowego wydał wyroki w procesie osób związanych ze sprawą zabójstwa milicjanta Zdzisława Karosa.

Wśród skazanych znalazł się ks. Sylwester Zych, w którego mieszkaniu przechowywano broń użytą podczas tragicznego zdarzenia.

1989 – W Sztokholmie urodził się Tim Bergling, znany jako Avicii, szwedzki DJ i producent muzyczny.

Był jednym z artystów, którzy wynieśli muzykę EDM na szczyty światowych list przebojów.

Do jego największych utworów należą „Levels”, „Wake Me Up”, „Hey Brother” i „The Nights”.

2000 – Odbyła się premiera filmu „Życie jako śmiertelna choroba przenoszona drogą płciową” w reżyserii Krzysztofa Zanussiego.

2006 – Odbyła się premiera filmu „Plac Zbawiciela” w reżyserii Joanny Kos-Krauze i Krzysztofa Krauzego.

Film zdobył później najważniejsze nagrody Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni.

2022 – W zamku Balmoral w Szkocji zmarła w wieku 96 lat Elżbieta II, królowa Zjednoczonego Królestwa.

Objęła tron w 1952 roku po śmierci ojca, króla Jerzego VI, i panowała 70 lat i 214 dni.

Była najdłużej panującym monarchą w historii Wielkiej Brytanii i drugim najdłużej panującym monarchą w udokumentowanej historii europejskiej monarchii.

Po jej śmierci królem został jej najstarszy syn Karol III.

::news{"type":"see-also","item":"64805"}

::event{"type":"vertical","item":"5764"}