Kalendarium ciekawostek: 9 września

9 września to wyjątkowo ważna data w historii Kujaw i kampanii polskiej 1939 roku. Tego dnia rozpoczęła się największa bitwa Września – bitwa nad Bzurą, Warszawa po raz kolejny odparła niemieckie czołgi, a Niemcy zajęli Pakość i Kruszwicę. W Inowrocławiu okupanci spalili dom stojący w miejscu narodzin wybitnego uczonego Henryka Fryderyka Hoyera.

To również dzień wielkich nazwisk nauki, kultury i sportu. 9 września urodzili się m.in. Lew Tołstoj, Otis Redding, Hugh Grant, Adam Sandler, Michael Bublé i Maria Peszek, a Władysław Komar zdobył w Monachium olimpijskie złoto w pchnięciu kulą.

Co wydarzyło się 9 września?

1409 – Król Władysław Jagiełło wydał odezwę skierowaną do duchowieństwa, rycerstwa i europejskich władców, przedstawiającą zarzuty wobec działalności Zakonu Krzyżackiego.

Dokument zawierał 29 artykułów oskarżających Krzyżaków i stanowił element politycznej oraz propagandowej walki prowadzonej w pierwszym okresie wielkiej wojny z zakonem.

Konflikt osiągnął kulminację rok później podczas bitwy pod Grunwaldem.

1409 – W lokalnej historii tego samego dnia starosta inowrocławski Borowiec rozpoczął działania zbrojne przeciwko Krzyżakom.

Kujawy należały do terenów szczególnie narażonych na działania wojenne podczas konfliktów Polski z zakonem. Inowrocław ze względu na swoje położenie wielokrotnie znajdował się w bezpośrednim sąsiedztwie walk.

1596 – W Warszawie zmarła Anna Jagiellonka, córka Zygmunta I Starego i Bony Sforzy, żona króla Stefana Batorego.

Była ostatnią przedstawicielką dynastii Jagiellonów. Po śmierci brata, króla Zygmunta II Augusta, odegrała istotną rolę w sukcesji polskiego tronu.

1698 – Pod Podhajcami hetman polny koronny Feliks Kazimierz Potocki pokonał wojska tatarskie.

Było to jedno z ostatnich większych starć Rzeczypospolitej z Tatarami krymskimi pod koniec XVII wieku.

1776 – Kongres Kontynentalny zdecydował, że dotychczasowe określenie „United Colonies” zostanie zastąpione nazwą „United States of America” – Stany Zjednoczone Ameryki.

Było to zaledwie kilka tygodni po ogłoszeniu Deklaracji Niepodległości.

1828 – Urodził się Lew Tołstoj, jeden z największych pisarzy w historii literatury światowej.

Był autorem m.in. „Wojny i pokoju”, „Anny Kareniny” oraz „Zmartwychwstania”.

Jego twórczość, poglądy religijne i społeczne wywarły ogromny wpływ nie tylko na literaturę, ale również na filozofię i ruchy pacyfistyczne.

1907 – W Warszawie urodził się Edward Szymański, poeta, prozaik i dziennikarz związany z warszawską Wolą oraz działacz PPS.

Podczas okupacji został aresztowany przez Niemców. Zginął w 1943 roku w KL Auschwitz.

1911 – Rosyjskie władze zniosły zakaz zabudowy terenów dawnych esplanad Twierdzy Warszawa.

Decyzja miała ogromne znaczenie dla rozwoju przestrzennego miasta, ponieważ umożliwiła planowanie nowych dzielnic na terenach wcześniej objętych ograniczeniami wojskowymi.

1914 – Podczas I bitwy nad Marną sytuacja wojsk niemieckich stała się krytyczna.

Bitwa rozpoczęła się kilka dni wcześniej, gdy wojska francuskie i brytyjskie przeszły do kontrataku, zatrzymując marsz Niemców na Paryż.

9 września niemieckie dowództwo rozpoczęło generalny odwrót w kierunku rzeki Aisne.

Bitwa trwała jeszcze do 12 września, ale decyzja o odwrocie przekreśliła niemiecki plan szybkiego pokonania Francji.

Front zachodni stopniowo zamienił się w system okopów, a wojna, która miała zakończyć się szybko, przekształciła się w wieloletni konflikt pozycyjny.

1922 – W Białymstoku urodził się Witold Lesiewicz, reżyser i scenarzysta, twórca m.in. filmu „Kwiecień” oraz serialu „Doktor Murek”.

1923 – Ukazał się pierwszy numer tygodnika „Gość Niedzielny”.

Pismo powstało w Katowicach jako tygodnik diecezjalny, a z czasem stało się jednym z największych katolickich czasopism w Polsce.

1930 – W nocy z 9 na 10 września rozpoczęły się aresztowania przywódców antysanacyjnej opozycji, które przeszły do historii jako sprawa brzeska.

Akcję przeprowadzono bez nakazów sądowych na polecenie ministra spraw wewnętrznych Felicjana Sławoja-Składkowskiego, a listę zatrzymanych zatwierdził premier Józef Piłsudski.

Do twierdzy w Brześciu trafili m.in. Wincenty Witos, Adam Ciołkosz, Herman Lieberman, Norbert Barlicki, Karol Popiel i Kazimierz Bagiński.

Więźniowie byli poniżani i brutalnie traktowani. Aresztowania miały osłabić opozycję przed zbliżającymi się wyborami parlamentarnymi.

Późniejszy proces brzeski stał się jednym z najbardziej kontrowersyjnych przykładów ograniczania demokracji w II Rzeczypospolitej.

1931 – W Katowicach urodził się Waldemar Świerzy, grafik i jeden z najwybitniejszych przedstawicieli polskiej szkoły plakatu.

Stworzył tysiące plakatów, w tym słynny cykl portretów światowych muzyków jazzowych.

1939 – Rozpoczęła się bitwa nad Bzurą – największa bitwa kampanii polskiej 1939 roku.

Armia „Poznań” gen. Tadeusza Kutrzeby, wspierana przez część Armii „Pomorze”, niespodziewanie uderzyła na lewe skrzydło niemieckiej 8. Armii.

Polskie dowództwo chciało odciążyć broniącą się Warszawę oraz wykorzystać odsłonięte skrzydło szybko posuwających się wojsk niemieckich.

Pierwsze uderzenie przyniosło sukces. Niemieckie jednostki zostały zaskoczone, a Polacy w kolejnych dniach zdobywali miejscowości i brali jeńców.

Do walk włączyły się m.in. 14., 17. i 25. Dywizja Piechoty, a także Wielkopolska i Podolska Brygada Kawalerii.

Niemcy musieli skierować nad Bzurę znaczne siły, w tym wojska pancerne i lotnictwo, które wcześniej nacierały w kierunku Warszawy.

Bitwa trwała do drugiej połowy września i zakończyła się klęską polskich armii, ale na wiele dni związała znaczną część sił Wehrmachtu i opóźniła niemieckie działania.

Była największą operacją zaczepną przeprowadzoną przez Wojsko Polskie podczas kampanii wrześniowej.

1939 – Niemiecka 4. Dywizja Pancerna podjęła kolejne natarcie na Warszawę od strony Woli i Ochoty.

Atak został ponownie odparty. Na ulicach płonęły niemieckie czołgi, a napastnicy ponieśli bardzo ciężkie straty w sprzęcie pancernym.

Obrona Warszawy pokazała, że mimo niemieckiej przewagi stolicy nie da się zdobyć szybkim uderzeniem pancernym.

1939 – Niemcy zajęli Pakość i Kruszwicę.

Był to kolejny etap zajmowania Kujaw po wkroczeniu dzień wcześniej do Inowrocławia.

1939 – W okupowanym Inowrocławiu Niemcy spalili dom Teofila Reszki, stojący w miejscu narodzin wybitnego lekarza i naukowca Henryka Fryderyka Hoyera.

Henryk Fryderyk Hoyer, urodzony w Inowrocławiu w 1834 roku, należał do pionierów polskiej histologii i był autorem fundamentalnego podręcznika „Histologia ciała ludzkiego”.

1939 – Polska i Francja podpisały umowę dotyczącą formowania polskich jednostek wojskowych na terytorium Francji.

Dała ona podstawę do tworzenia Polskich Sił Zbrojnych we Francji z żołnierzy, którzy zdołali opuścić okupowany kraj oraz Polaków mieszkających na Zachodzie.

1939 – Niemieckie lotnictwo przeprowadziło jedno z najcięższych bombardowań Lublina.

Bomby spadły przede wszystkim na centrum miasta. Zginęły setki ludzi, zniszczone i uszkodzone zostały liczne budynki.

Jedna z bomb trafiła w budynek przy Pocztowej, gdzie znajdował się zakład fryzjerski.

Zginął tam Józef Czechowicz, jeden z najwybitniejszych polskich poetów dwudziestolecia międzywojennego i autor „Poematu o mieście Lublinie”.

Miał 36 lat.

1939 – W Warszawie urodził się Zbigniew Namysłowski, jeden z najwybitniejszych polskich jazzmanów.

Był saksofonistą, puzonistą, flecistą, wiolonczelistą, kompozytorem i aranżerem.

Jego album „Astigmatic”, nagrany z zespołem Krzysztofa Komedy, należy do najważniejszych płyt w historii europejskiego jazzu.

1941 – Urodził się Otis Redding, amerykański wokalista soulowy.

Do jego największych przebojów należą „Try a Little Tenderness” oraz nagrany krótko przed śmiercią „(Sittin’ On) The Dock of the Bay”.

Otis Redding zginął w katastrofie lotniczej w 1967 roku, mając zaledwie 26 lat.

1942 – Niemcy deportowali około 2 tys. Żydów z Lublina do obozu koncentracyjnego na Majdanku.

1942 – Niemcy zakończyli likwidację getta żydowskiego w Beresteczku.

Mieszkańcy getta zostali zamordowani podczas masowych egzekucji przeprowadzanych przez niemieckich okupantów i współpracujące z nimi formacje.

1943 – W Auschwitz II-Birkenau utworzono tzw. obóz rodzinny Theresienstadt dla Żydów deportowanych z getta w Terezinie.

Pierwsze transporty przybywały 8 i 9 września. W odróżnieniu od większości żydowskich deportowanych więźniowie nie zostali od razu poddani selekcji, a rodziny pozostawiono w specjalnym sektorze BIIb.

Był to element niemieckiej mistyfikacji mającej stworzyć pozory, że deportowani Żydzi nadal żyją w normalnych warunkach.

W 1944 roku większość więźniów zamordowano w komorach gazowych.

1945 – Urodził się Dee Dee Sharp, amerykańska piosenkarka, jedna z popularnych wokalistek pierwszej połowy lat 60.

1948 – Proklamowano Koreańską Republikę Ludowo-Demokratyczną – Koreę Północną.

Na czele nowego państwa stanął Kim Ir Sen.

Podział Korei na dwa rywalizujące państwa doprowadził dwa lata później do wybuchu wojny koreańskiej.

1951 – W Warszawie zastrzelony został Stefan Martyka, aktor i lektor propagandowej audycji radiowej „Fala 49”, szczególnie zaangażowanej w ataki na przeciwników władz komunistycznych.

Zamachu dokonali członkowie antykomunistycznej organizacji podziemnej.

1957 – Utworzono Polski Związek Rugby.

Rugby rozwijało się w Polsce już wcześniej, jednak utworzenie związku stworzyło formalne podstawy do organizacji krajowych rozgrywek i reprezentacji.

1960 – Urodził się Hugh Grant, brytyjski aktor, jedna z najbardziej rozpoznawalnych gwiazd komedii romantycznych.

Zagrał m.in. w filmach „Cztery wesela i pogrzeb”, „Notting Hill”, „Dziennik Bridget Jones” i „To właśnie miłość”.

1962 – Podczas Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Wenecji „Nóż w wodzie” Romana Polańskiego otrzymał nagrodę Międzynarodowej Federacji Krytyków Filmowych FIPRESCI.

Był to fabularny debiut Romana Polańskiego i jedyny jego pełnometrażowy film zrealizowany w Polsce.

Produkcja została później pierwszym polskim filmem nominowanym do Oscara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego.

1962 – W Warszawie zmarł prof. Edward Szturm de Sztrem, statystyk i demograf, w latach 1929–1939 dyrektor Głównego Urzędu Statystycznego.

1966 – Urodził się Adam Sandler, amerykański aktor, komik, scenarzysta i producent filmowy.

Popularność przyniosły mu m.in. „Happy Gilmore”, „50 pierwszych randek” i „Duże dzieci”, choć z powodzeniem występował również w rolach dramatycznych.

1967 – Podczas wizyty w Polsce prezydent Francji Charles de Gaulle odwiedził Zabrze.

Wygłosił tam słynne zdanie określające Zabrze jako „najbardziej śląskie miasto ze wszystkich śląskich miast, czyli najbardziej polskie miasto ze wszystkich polskich miast”.

Wizyta francuskiego przywódcy miała duże znaczenie polityczne, przede wszystkim ze względu na jego poparcie dla powojennej polskiej granicy zachodniej.

1967 – W Warszawie odsłonięto odbudowany po wojennych zniszczeniach Pomnik Lotnika.

Pierwotny monument autorstwa Edwarda Wittiga został odsłonięty w 1932 roku i zniszczony podczas niemieckiej okupacji.

1970 – Telewizja Polska pokazała pierwszy odcinek serialu „Kolumbowie” w reżyserii Janusza Morgensterna.

Serial powstał na podstawie powieści Romana Bratnego i opowiadał o pokoleniu młodych Polaków wchodzących w dorosłość podczas niemieckiej okupacji.

W obsadzie znaleźli się m.in. Jan Englert, Marek Perepeczko, Władysław Kowalski i Karol Strasburger.

1971 – Wyemitowano pierwszy odcinek serialu „Przygody psa Cywila” w reżyserii Krzysztofa Szmagiera.

Siedmioodcinkowa produkcja o milicyjnym psie i jego przewodniku szybko zdobyła ogromną popularność i stała się jednym z najbardziej pamiętanych seriali dziecięcych i przygodowych PRL.

1972 – Podczas igrzysk olimpijskich w Monachium Władysław Komar zdobył złoty medal w pchnięciu kulą.

Już w pierwszej próbie uzyskał 21,18 m, wynik wystarczający do zwycięstwa.

Rywalizacja była niezwykle zacięta – trzech najlepszych zawodników dzielił zaledwie jeden centymetr.

Złoto Władysława Komara stało się jednym z najbardziej pamiętnych sukcesów polskiej lekkoatletyki.

Sam mistrz był wyjątkowo barwną postacią – poza sportem występował później w filmach, kabaretach i na estradzie.

1973 – We Wrocławiu urodziła się Maria Peszek, aktorka, wokalistka i autorka tekstów.

1975 – Urodził się Michael Bublé, kanadyjski wokalista, który zdobył światową popularność interpretacjami standardów jazzowych i swingowych oraz własnymi przebojami.

1976 – W Polsce rozpoczęły się wielkie manewry wojsk Układu Warszawskiego „Tarcza 76”.

1976 – Polscy biskupi wystosowali apel do władz PRL o zaprzestanie represji wobec robotników po protestach w Radomiu, Ursusie i Płocku.

Była to reakcja na brutalne działania aparatu państwowego po wydarzeniach Czerwca ’76.

1980 – Zmarł Stanisław Łuczak, znany inowrocławski grafik i malarz.

W swojej twórczości wielokrotnie przedstawiał krajobraz Kujaw i Inowrocławia, pozostawiając artystyczny zapis regionu.

1981 – Podczas I Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ „Solidarność” trwała wielka debata nad przyszłością związku i państwa.

Zjazd w gdańskiej hali „Olivia” był bezprecedensowym wydarzeniem w świecie komunistycznym – delegaci reprezentowali około 10 milionów członków „Solidarności”.

1982 – Rozpoczęły się obchody 800-lecia kościoła Imienia Najświętszej Maryi Panny w Inowrocławiu, popularnie nazywanego „Ruiną”.

Kulminacyjne uroczystości odbyły się 11 września z udziałem prymasa Polski Józefa Glempa.

Romańska świątynia należy do najstarszych i najcenniejszych zabytków Inowrocławia.

1991 – Tadżykistan ogłosił niepodległość od Związku Sowieckiego.

Był jednym z kolejnych państw, które opuszczały rozpadający się ZSRR.

1993 – Utworzono Biebrzański Park Narodowy, największy park narodowy w Polsce.

Chroni przede wszystkim niezwykle rozległe bagna i torfowiska doliny Biebrzy, będące jednym z najważniejszych w Europie siedlisk ptaków wodno-błotnych.

1995 – W Puszczykowie zmarł Jerzy Kurczewski, dyrygent, pedagog i kompozytor, założyciel Poznańskiego Chóru Chłopięcego.

1996 – Polska Akademia Nauk powołała Radę Języka Polskiego, której zadaniem jest m.in. opiniowanie kwestii związanych z używaniem i rozwojem języka polskiego.

2001 – Dwa dni przed zamachami na Stany Zjednoczone śmiertelnie ranny został Ahmad Szah Masud, jeden z najważniejszych afgańskich dowódców walczących najpierw z wojskami sowieckimi, a później z talibami.

Zamachowcy podający się za dziennikarzy zdetonowali bombę ukrytą w sprzęcie telewizyjnym.

2006 – W Warszawie zmarł Lucjan Kydryński, dziennikarz, konferansjer oraz autor popularnych programów radiowych i telewizyjnych poświęconych muzyce.

2015 – Elżbieta II pobiła rekord swojej praprababki Wiktorii, stając się najdłużej panującym monarchą w historii Wielkiej Brytanii.

Panowała ostatecznie ponad 70 lat – od 1952 do 2022 roku.

2021 – W Warszawie zmarł Wiesław Gołas, jeden z najbardziej lubianych polskich aktorów filmowych, teatralnych i kabaretowych.

Stworzył ponad sto ról, ale szczególną popularność przyniósł mu Tomasz Czereśniak w serialu „Czterej pancerni i pies”.

Występował także w Kabarecie Dudek i Kabarecie Starszych Panów.

2024 – Zmarł Robert Smoktunowicz, prawnik i polityk.

W okresie PRL działał w Niezależnym Zrzeszeniu Studentów i Ruchu Młodej Polski, a w latach 2001–2007 zasiadał w Senacie RP.

::news{"type":"see-also","item":"64808"}

::event{"type":"vertical","item":"5805"}