Kalendarium ciekawostek: 10 września

10 września to data wielkich bitew, politycznych przełomów i wydarzeń, które zapisały się także w historii Inowrocławia. Tego dnia zakończyła się bohaterska obrona Wizny, polscy piłkarze zdobyli pierwsze olimpijskie złoto, a w 2023 roku do grona błogosławionych została włączona zamordowana przez Niemców rodzina Ulmów.

W kalendarium pojawiają się również Ignacy Matuszewski, Melchior Wańkowicz, Kazimierz Deyna, Joe Perry, Colin Firth i Guy Ritchie. 10 września rozpoczęła się też historia jednego z najważniejszych eksperymentów naukowych XXI wieku – po raz pierwszy protony okrążyły cały 27-kilometrowy pierścień Wielkiego Zderzacza Hadronów.

Co wydarzyło się 10 września?

1382 – Zmarł Ludwik Węgierski, król Węgier od 1342 roku i Polski od 1370 roku, syn Elżbiety Łokietkówny.

Objął polski tron po śmierci Kazimierza Wielkiego, z którym łączyło go pokrewieństwo dynastyczne.

W 1374 roku wydał przywilej koszycki, znacząco ograniczający obowiązki podatkowe szlachty w zamian za uznanie praw jego córek do dziedziczenia tronu.

Po śmierci Ludwika Węgierskiego rozpoczął się okres bezkrólewia, zakończony koronacją jego córki Jadwigi na króla Polski w 1384 roku.

1526 – Sejm mazowiecki złożył przysięgę wierności królowi Zygmuntowi I Staremu, potwierdzając włączenie Mazowsza do Korony.

Bezpośrednią przyczyną było wygaśnięcie miejscowej linii Piastów mazowieckich po śmierci księcia Janusza III.

Mazowsze przez stulecia pozostawało odrębnym księstwem związanym z Polską, ale dopiero w XVI wieku zostało ostatecznie inkorporowane do Korony.

1770 – Konfederaci barscy pod wodzą Kazimierza Pułaskiego i Michała Walewskiego opanowali Jasną Górę, tworząc z klasztoru jedną z najważniejszych twierdz konfederacji.

Słynna obrona przed wojskami rosyjskimi nastąpiła kilka miesięcy później. Od końca grudnia oddziały płk. Iwana Drewicza bezskutecznie próbowały zdobyć klasztor.

Skuteczna obrona Jasnej Góry przyniosła Kazimierzowi Pułaskiemu wielką popularność i stała się jednym z najbardziej znanych epizodów konfederacji barskiej.

1797 – Urodził się Piotr Wysocki, oficer i przywódca spisku podchorążych, którego wystąpienie w Warszawie w nocy z 29 na 30 listopada 1830 roku dało początek powstaniu listopadowemu.

Po klęsce powstania został skazany przez Rosjan na śmierć, jednak karę zamieniono na wieloletnią katorgę na Syberii.

Do kraju wrócił po ponad ćwierćwieczu.

1821 – Zmarł Franciszek Zabłocki, poeta, tłumacz i komediopisarz, autor słynnego „Fircyka w zalotach”.

Był również sekretarzem Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych, instytucji związanej z działalnością Komisji Edukacji Narodowej.

1831 – Gen. Maciej Rybiński został mianowany ostatnim Naczelnym Wodzem powstania listopadowego.

Objął dowództwo po utracie Warszawy. Sytuacja militarna była już jednak praktycznie beznadziejna.

Kilka tygodni później główne siły polskiej armii przekroczyły granicę Prus, co oznaczało faktyczny koniec zorganizowanego oporu.

1876 – We Lwowie urodził się Stanisław Kętrzyński, historyk, dyplomata i badacz średniowiecznych dziejów Polski.

1891 – W Warszawie urodził się Ignacy Matuszewski, oficer, polityk, dyplomata i jeden z ważnych przedstawicieli obozu piłsudczykowskiego.

Podczas wojny polsko-bolszewickiej kierował Oddziałem II Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego, czyli wywiadem wojskowym.

We wrześniu 1939 roku odegrał kluczową rolę w ewakuacji złota Banku Polskiego.

Wraz z płk. Adamem Kocem zorganizował przewiezienie dziesiątek ton polskiego złota przez Rumunię, Turcję i dalej na Zachód, chroniąc państwowe rezerwy przed przejęciem przez Niemców i Sowietów.

1893 – W Berlinie powstała Polska Partia Socjalistyczna zaboru pruskiego, działająca wśród polskich robotników na terenach znajdujących się pod panowaniem niemieckim.

1897 – Urodził się Mikołaj Czyściecki, prawnik przez znaczną część życia związany z Inowrocławiem.

Od 1934 roku pracował w mieście jako sędzia grodzki. Po zakończeniu II wojny światowej został pierwszym powojennym prezesem sądu inowrocławskiego.

Później pracował również jako sędzia Sądu Wojewódzkiego w Bydgoszczy i adwokat. Był członkiem inowrocławskiego oddziału Polskiego Towarzystwa Historycznego oraz Kujawsko-Pomorskiego Towarzystwa Kulturalnego.

Zmarł w 1968 roku w Inowrocławiu i został pochowany na cmentarzu przy ul. Libelta.

1907 – Urodził się ks. Marian Konopiński, duchowny i kapelan Wojska Polskiego.

Podczas kampanii wrześniowej był kapelanem 15. Pułku Ułanów Poznańskich.

Po aresztowaniu przez Niemców trafił do KL Dachau, gdzie został poddany zbrodniczym eksperymentom pseudomedycznym i zmarł w 1943 roku.

W 1999 roku Jan Paweł II ogłosił go błogosławionym w gronie 108 męczenników II wojny światowej.

1914 – Żołnierze 1. Pułku Legionów Polskich walczyli w rejonie Nowego Korczyna, Opatowa, Uściskowa, Grotnik, Winiar, Ksan i Czarkowej.

Były to pierwsze tygodnie działalności Legionów tworzonych pod politycznym i wojskowym przywództwem Józefa Piłsudskiego.

1929 – W Warszawie urodziła się Olga Krzyżanowska, lekarka, uczestniczka konspiracji harcerskiej i późniejsza działaczka „Solidarności”.

Po wyborach 4 czerwca 1989 roku została posłanką, a następnie wicemarszałkiem Sejmu kontraktowego. Funkcję wicemarszałka pełniła także w kolejnej kadencji parlamentu.

1929 – Urodził się Arnold Palmer, amerykański golfista, jedna z największych legend tego sportu.

Wygrał siedem turniejów zaliczanych do wielkoszlemowych, w tym czterokrotnie Masters.

Jego ogromna popularność w czasach rozwoju telewizji sprawiła, że stał się jednym z ludzi, którzy przekształcili zawodowy golf w masowy sport widowiskowy.

1939 – Dobiegła końca obrona Wizny, nazywana często „polskimi Termopilami”.

Kilkuset polskich żołnierzy dowodzonych przez kpt. Władysława Raginisa broniło systemu niedokończonych schronów przed wielokrotnie silniejszym XIX Korpusem Armijnym gen. Heinza Guderiana.

Najcięższe walki trwały 9 i 10 września. Niemcy wykorzystywali artylerię, czołgi i saperów do niszczenia kolejnych punktów oporu.

Ostatnim bronionym obiektem był schron dowodzenia na Górze Strękowej.

Władysław Raginis wcześniej przysiągł, że żywy nie odda powierzonych mu pozycji. Gdy dalsza walka nie miała już szans powodzenia, pozwolił pozostałym żołnierzom opuścić schron.

Sam pozostał w środku i rozerwał się granatem.

Obrona Wizny nie mogła zatrzymać niemieckiej ofensywy, ale opór niewielkiego polskiego zgrupowania wobec ogromnej przewagi przeciwnika uczynił Władysława Raginisa jednym z symboli kampanii wrześniowej.

1939 – Armia „Modlin” rozpoczęła odwrót znad dolnego Bugu.

Polskie jednostki cofały się w kierunku południowo-wschodnim, próbując uniknąć okrążenia i zachować zdolność do dalszej walki.

1939 – Nad Bzurą trwało rozpoczęte dzień wcześniej polskie przeciwuderzenie.

Wojska Armii „Poznań” gen. Tadeusza Kutrzeby zadały ciężkie straty niemieckiej 30. Dywizji Piechoty i odzyskały m.in. Łęczycę.

Do niewoli dostało się około tysiąca niemieckich żołnierzy.

Był to okres największych sukcesów polskiej ofensywy podczas bitwy nad Bzurą.

1939 – Niemiecki rząd zażądał od Węgier zgody na przeprowadzenie oddziałów Wehrmachtu przez terytorium tego kraju w celu zaatakowania Polski od południa.

Rząd w Budapeszcie odmówił, powołując się m.in. na tradycyjne polsko-węgierskie relacje.

1939 – W okupowanej Bydgoszczy Niemcy przeprowadzili kolejne publiczne egzekucje polskich zakładników na Starym Rynku.

Po rzekomym postrzeleniu niemieckiego żołnierza gen. Walter Braemer zarządził rozstrzelanie kolejnych 20 osób.

Tego samego dnia zastrzelono również innych cywilów, prowadzono łapanki i aresztowania.

Był to dopiero początek terroru. Jesienią 1939 roku w Bydgoszczy i okolicach Niemcy przeprowadzili masowe egzekucje przedstawicieli polskiej inteligencji i innych mieszkańców miasta.

1944 – Rozkazem Naczelnego Dowódcy Wojska Polskiego utworzono Zarząd Informacji Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego.

Instytucja stała się podstawą późniejszej Informacji Wojskowej, czyli komunistycznego kontrwywiadu działającego w siłach zbrojnych.

Organ zajmował się nie tylko klasycznym kontrwywiadem. Prowadził również inwigilację, śledztwa, aresztowania i walkę z osobami uznawanymi za politycznie niepewne.

W kolejnych latach jego funkcjonariusze uczestniczyli w represjach wobec żołnierzy Armii Krajowej, przedwojennych oficerów oraz przeciwników komunistycznego systemu.

1947 – W Krakowie ogłoszono wyrok w jednym z najważniejszych stalinowskich procesów pokazowych – procesie działaczy Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość” oraz Polskiego Stronnictwa Ludowego.

Na ławie oskarżonych znalazło się 17 osób, w tym płk Franciszek Niepokólczycki i Stanisław Mierzwa.

Ośmiu oskarżonych skazano na śmierć.

Bolesław Bierut ułaskawił część skazanych. Ostatecznie stracono Alojzego Kaczmarczyka, Józefa Ostafina i Waleriana Tumanowicza.

Proces był elementem prowadzonej przez komunistyczne władze akcji niszczenia legalnej i konspiracyjnej opozycji.

1950 – Urodził się Joe Perry, gitarzysta i współzałożyciel amerykańskiego zespołu Aerosmith.

Jego charakterystyczne riffy można usłyszeć m.in. w utworach „Walk This Way”, „Sweet Emotion” i „Back in the Saddle”.

1952 – W Luksemburgu kanclerz RFN Konrad Adenauer i izraelski minister spraw zagranicznych Mosze Szaret podpisali porozumienie dotyczące niemieckich reparacji i odszkodowań związanych z Holocaustem.

RFN zobowiązała się do przekazania Izraelowi oraz organizacjom reprezentującym żydowskie ofiary nazizmu wielkich świadczeń finansowych i rzeczowych.

Porozumienie wywoływało wówczas ogromne emocje zarówno w Niemczech, jak i Izraelu.

1957 – W Gdańsku urodził się Paweł Huelle, pisarz i eseista, autor m.in. powieści „Weiser Dawidek”.

Gdańsk i jego wielokulturowa historia stały się jednym z najważniejszych tematów jego twórczości.

1960 – Urodził się Colin Firth, brytyjski aktor.

Światową popularność przyniosły mu m.in. role w „Dzienniku Bridget Jones”, „To właśnie miłość”, „Samotnym mężczyźnie” i „Jak zostać królem”.

Za ostatni z tych filmów otrzymał Oscara dla najlepszego aktora.

1967 – Prymas Polski kard. Stefan Wyszyński dokonał koronacji obrazu Matki Boskiej Gietrzwałdzkiej.

Gietrzwałd jest miejscem objawień maryjnych z 1877 roku – jedynych na ziemiach polskich, których autentyczność została oficjalnie uznana przez Kościół.

1968 – Urodził się Guy Ritchie, brytyjski reżyser i scenarzysta.

Rozgłos zdobył dzięki dynamicznym filmom gangsterskim „Porachunki” i „Przekręt”, a później wyreżyserował m.in. „Sherlocka Holmesa”, „Kryptonim U.N.C.L.E.” i „Dżentelmenów”.

1972 – Polska reprezentacja w piłce nożnej zdobyła złoty medal igrzysk olimpijskich w Monachium.

W finale biało-czerwoni zmierzyli się z broniącymi olimpijskiego tytułu Węgrami.

Rywal objął prowadzenie w 42. minucie po golu Béli Váradiego.

Po przerwie rozpoczął się jednak wielki koncert Kazimierza Deyny. Polski pomocnik wyrównał w 47. minucie, a w 68. zdobył drugą bramkę.

Polska wygrała 2:1 i po raz pierwszy w historii została mistrzem olimpijskim w piłce nożnej.

Zespół prowadził Kazimierz Górski, a w jego składzie grali m.in. Włodzimierz Lubański, Robert Gadocha, Zygmunt Anczok, Jerzy Gorgoń, Lesław Ćmikiewicz, Zygfryd Szołtysik i Hubert Kostka.

Kazimierz Deyna zdobył w całym turnieju dziewięć bramek i został jego królem strzelców.

Monachijskie złoto rozpoczęło najlepszą dekadę w dziejach polskiej reprezentacji. Dwa lata później drużyna Kazimierza Górskiego zajęła trzecie miejsce na mistrzostwach świata w RFN, a w 1976 roku zdobyła olimpijskie srebro.

1974 – W Warszawie zmarł Melchior Wańkowicz, jeden z najwybitniejszych polskich reportażystów XX wieku.

Podczas II wojny światowej był korespondentem wojennym 2. Korpusu Polskiego gen. Władysława Andersa.

Owocem jego pracy stała się monumentalna książka „Bitwa o Monte Cassino”, będąca jednym z najważniejszych polskich dzieł reportażowych poświęconych wojnie.

Melchior Wańkowicz był również twórcą słynnego sloganu reklamowego „Cukier krzepi”.

W 1964 roku komunistyczne władze skazały go w głośnym procesie na trzy lata więzienia za kontakty z Radiem Wolna Europa. Kary ostatecznie nie odbył.

1977 – We Francji wykonano ostatnią egzekucję przy użyciu gilotyny.

W więzieniu Baumettes w Marsylii stracony został Hamida Djandoubi, skazany za tortury i zabójstwo młodej kobiety.

Była to zarazem ostatnia wykonana kara śmierci we Francji. Cztery lata później kraj całkowicie zniósł karę śmierci.

1981 – W gdańskiej hali „Olivia” zakończyła się pierwsza tura I Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ „Solidarność”.

W obradach uczestniczyło blisko 900 delegatów reprezentujących około 10 milionów członków związku.

Kilka dni wcześniej zjazd przyjął słynne „Posłanie do ludzi pracy Europy Wschodniej”, które wywołało gwałtowną reakcję władz ZSRR i państw bloku komunistycznego.

Druga tura zjazdu rozpoczęła się 26 września.

1991 – W Krakowie zmarł Jan Józef Lipski, historyk literatury, publicysta i jeden z najważniejszych przedstawicieli polskiej opozycji demokratycznej.

Podczas wojny był żołnierzem Szarych Szeregów i Armii Krajowej oraz uczestnikiem Powstania Warszawskiego.

W PRL należał do współzałożycieli Komitetu Obrony Robotników, działał w „Solidarności”, a po 1989 roku został senatorem.

1991 – Ukazał się singiel „Smells Like Teen Spirit” zespołu Nirvana.

Utwór napisany przez Kurta Cobaina, Krista Novoselica i Dave’a Grohla stał się nieoczekiwanym światowym przebojem.

Jego sukces wyprowadził grunge z alternatywnej sceny Seattle do głównego nurtu popkultury, a album „Nevermind” kilka miesięcy później znalazł się na szczycie amerykańskiej listy sprzedaży.

„Smells Like Teen Spirit” jest dziś jednym z utworów najczęściej kojarzonych z pokoleniem lat 90.

2012 – W Nowym Jorku zmarł Eli Zborowski, działacz organizacji żydowskich i jeden z ludzi szczególnie zaangażowanych w zachowanie pamięci o Zagładzie.

Pochodził z Żarek i podczas niemieckiej okupacji przeżył Holocaust.

Później był m.in. wiceprezesem Światowej Federacji Żydów Polskich oraz przewodniczącym Międzynarodowego Stowarzyszenia Yad Vashem.

2008 – W CERN pod Genewą nastąpiło pierwsze pełne uruchomienie wiązki protonów w Wielkim Zderzaczu Hadronów – LHC.

O godz. 10.28 protony po raz pierwszy pomyślnie pokonały cały 27-kilometrowy pierścień akceleratora.

Budowa LHC trwała wiele lat i wymagała współpracy tysięcy naukowców oraz inżynierów z całego świata.

Urządzenie pozwala rozpędzać cząstki niemal do prędkości światła i badać materię w warunkach przypominających pierwsze chwile po Wielkim Wybuchu.

To właśnie eksperymenty prowadzone przy LHC pozwoliły w 2012 roku ogłosić odkrycie bozonu Higgsa, cząstki przewidywanej przez teorię fizyczną od niemal pół wieku.

2018 – W Cieszynie zmarł Karol Śliwka, jeden z najwybitniejszych polskich grafików użytkowych.

Projektował znaki firmowe, plakaty, etykiety i opakowania. Jego najbardziej rozpoznawalnym dziełem pozostaje logo PKO, stworzone w 1969 roku i używane w zmodyfikowanej formie do dziś.

2020 – Zmarł Jan Kułaj, działacz ludowy i pierwszy przewodniczący NSZZ Rolników Indywidualnych „Solidarność”.

Podczas stanu wojennego został internowany.

2023 – W Markowej odbyła się beatyfikacja rodziny Ulmów.

Do grona błogosławionych zostali włączeni Józef Ulma, Wiktoria Ulma oraz ich siedmioro dzieci, w tym dziecko, które Wiktoria Ulma nosiła pod sercem.

Była to wydarzenie bez precedensu – po raz pierwszy w historii Kościoła beatyfikowana została cała rodzina wraz z nienarodzonym dzieckiem.

Ulmowie podczas niemieckiej okupacji ukrywali w swoim domu ośmioro Żydów z rodzin Didnerów, Grünfeldów i Goldmanów.

24 marca 1944 roku niemieccy żandarmi zamordowali najpierw ukrywanych Żydów, a następnie Józefa Ulmę, będącą w zaawansowanej ciąży Wiktorię Ulmę oraz ich dzieci.

Najstarsze dziecko miało osiem lat.

Uroczystości beatyfikacyjnej w Markowej przewodniczył kard. Marcello Semeraro, reprezentujący papieża Franciszka. Wzięło w niej udział około 37 tys. osób.

::news{"type":"see-also","item":"64811"}

::event{"type":"vertical","item":"5811"}