Kalendarium ciekawostek: 11 września

11 września to data, która po 2001 roku na zawsze zmieniła swoje znaczenie. Terrorystyczne zamachy na World Trade Center i Pentagon pochłonęły niemal trzy tysiące ofiar i wpłynęły na politykę całego świata. Ale historia tego dnia obejmuje również katastrofę Franciszka Żwirki i Stanisława Wigury, wojskowy zamach stanu w Chile, upadek Nikity Chruszczowa, narodziny KOR oraz wydarzenia związane z Inowrocławiem.

11 września urodzili się m.in. Adam Asnyk, Maria Kownacka, Franz Beckenbauer, Moby i Harry Connick Jr. Tego dnia Katowice otrzymały prawa miejskie, zakończyły się igrzyska olimpijskie w Rzymie i Monachium, a Węgry w 1989 roku otworzyły zachodnią granicę dla obywateli NRD.

Co wydarzyło się 11 września?

1799 – Zmarł o. Marek Jandołowicz, karmelita i jeden z duchowych przywódców konfederacji barskiej.

Był więziony przez władze rosyjskie, a jego postać stała się później inspiracją dla Juliusza Słowackiego, który uczynił go bohaterem dramatu „Ksiądz Marek”.

1833 – Ogłoszono nową Konstytucję Wolnego Miasta Krakowa.

Dokument ograniczał autonomię Rzeczypospolitej Krakowskiej i zwiększał możliwość ingerencji trzech państw zaborczych – Rosji, Austrii i Prus – w jej sprawy wewnętrzne.

1838 – W Kaliszu urodził się Adam Asnyk, poeta, dramatopisarz i działacz polityczny.

Podczas powstania styczniowego był członkiem Rządu Narodowego. W literaturze stał się jednym z najważniejszych poetów okresu pozytywizmu.

Do jego najbardziej znanych utworów należą „Do młodych”, „Daremne żale” oraz cykl sonetów „Nad głębiami”.

1865 – Król Prus Wilhelm I podpisał na zamku Babelsberg dokument nadający Katowicom prawa miejskie.

Niewielka wcześniej osada rozwijała się w niezwykle szybkim tempie dzięki przemysłowi, kopalniom, hutom i kolei.

W momencie nadania praw miejskich Katowice liczyły około 4,5 tys. mieszkańców. W ciągu następnych dziesięcioleci wyrosły na jeden z najważniejszych ośrodków przemysłowych tej części Europy.

1869 – W Warszawie rozpoczęła działalność firma cukiernicza A. Blikle.

Założył ją Antoni Kazimierz Blikle. Firma przetrwała kolejne epoki, wojny i zmiany ustrojowe, stając się jedną z najbardziej rozpoznawalnych warszawskich marek cukierniczych.

1877 – Urodził się Feliks Dzierżyński, polski i rosyjski działacz rewolucyjny, jeden z czołowych bolszewików.

Po rewolucji październikowej stanął na czele Wszechrosyjskiej Komisji Nadzwyczajnej – Czeka, pierwszej sowieckiej policji politycznej.

Instytucja stała się narzędziem czerwonego terroru, masowych represji i egzekucji przeciwników bolszewików, a jej następcami były kolejne sowieckie służby bezpieczeństwa.

1883 – W krakowskich Sukiennicach udostępniono publiczności pierwszą wystawę tworzącego się Muzeum Narodowego w Krakowie.

Ekspozycję przygotowano w związku z obchodami 200. rocznicy odsieczy wiedeńskiej.

1886 – W Krakowie urodził się Jerzy Kossak, malarz, syn Wojciecha Kossaka i wnuk Juliusza Kossaka.

Kontynuował rodzinne tradycje malarstwa batalistycznego i historycznego.

1894 – Urodziła się Maria Kownacka, pisarka i autorka książek dla dzieci.

Największą popularność przyniósł jej „Plastusiowy pamiętnik”, którego tytułowy bohater należy do najbardziej rozpoznawalnych postaci polskiej literatury dziecięcej.

1904 – Urodził się Jacek Woszczerowicz, wybitny aktor i reżyser teatralny, znany również z wielu ról filmowych.

1906 – W Wilnie urodził się Antoni Bohdziewicz, reżyser, scenarzysta i pedagog, jeden z ważnych twórców powojennego polskiego kina.

1908 – Urodził się Michał Choromański, pisarz i dramaturg, autor m.in. powieści „Zazdrość i medycyna”.

1920 – Utworzono Wielką Lożę Narodową Polski, jedną z głównych organizacji polskiego wolnomularstwa.

1926 – W Kaliszu urodził się Jan Tarasin, malarz, grafik i fotograf, późniejszy profesor oraz rektor Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie.

1930 – W Warszawie urodził się Adam Strzembosz, prawnik i późniejszy pierwszy prezes Sądu Najwyższego w latach 1990–1998.

Był również przewodniczącym Trybunału Stanu oraz Krajowej Rady Sądownictwa.

1930 – Tego samego dnia urodził się jego brat bliźniak Tomasz Strzembosz, historyk specjalizujący się w dziejach Polskiego Państwa Podziemnego i II wojny światowej.

1932 – W katastrofie lotniczej pod Cierlickiem Górnym na Zaolziu zginęli Franciszek Żwirko i Stanisław Wigura.

Zaledwie dwa tygodnie wcześniej polska załoga odniosła jeden z największych sukcesów w historii międzywojennego lotnictwa – zwyciężyła na samolocie RWD-6 w prestiżowych zawodach Challenge 1932 w Berlinie.

11 września lotnicy lecieli z Warszawy do Pragi na mityng lotniczy. W okolicach Cierlicka znaleźli się w gwałtownej burzy.

Samolot uległ katastrofie, a Franciszek Żwirko i Stanisław Wigura zginęli na miejscu.

Śmierć niezwykle popularnych lotników wywołała w Polsce ogromne poruszenie. Ich pogrzeb w Warszawie zgromadził tysiące ludzi.

W miejscu katastrofy znajduje się dziś Żwirkowisko, będące miejscem pamięci polskiego lotnictwa.

1933 – Zmarł Jan Wybrański, założyciel znanej w Inowrocławiu firmy piekarniczej.

Przedsiębiorstwo należało do rozpoznawalnych lokalnych zakładów i zapisało się w gospodarczej historii miasta.

1939 – Trwała bitwa nad Bzurą, największe starcie kampanii polskiej 1939 roku.

Wojska Armii „Poznań” gen. Tadeusza Kutrzeby i Armii „Pomorze” kontynuowały rozpoczęte dwa dni wcześniej przeciwuderzenie przeciw niemieckiej 8. Armii.

Początkowo ofensywa przynosiła Polakom sukcesy i zmusiła Niemców do przerzucenia znacznych sił na zagrożony odcinek.

1942 – W Warszawie zmarł abp Stanisław Gall, pierwszy biskup polowy Wojska Polskiego, sprawujący tę funkcję w latach 1919–1933.

1942 – W Starachowicach urodził się Marek Bargiełowski, aktor teatralny i filmowy, znany m.in. z „Gniazda”, „Pokoju z widokiem na morze” i serialu „Królewskie sny”.

1943 – Niemcy przeprowadzili kolejną akcję likwidacyjną getta w Przemyślu.

Pozostających tam Żydów deportowano m.in. do niemieckiego obozu Auschwitz-Birkenau, a część zamordowano na miejscu.

1945 – Urodził się Franz Beckenbauer, jeden z najwybitniejszych piłkarzy w historii.

Jako kapitan reprezentacji RFN zdobył mistrzostwo świata w 1974 roku, a jako selekcjoner doprowadził Niemców do kolejnego tytułu w 1990 roku.

Ze względu na elegancki styl gry i dominującą pozycję na boisku był nazywany „Cesarzem” – „Der Kaiser”.

1949 – W Warszawie urodziła się Ewa Szykulska, aktorka znana m.in. z filmów „Hydrozagadka”, „Dziewczyny do wzięcia”, „Vabank” oraz serialu „Kariera Nikodema Dyzmy”.

1960 – W Rzymie zakończyły się XVII Letnie Igrzyska Olimpijskie.

Polska reprezentacja zdobyła 21 medali – 4 złote, 6 srebrnych i 11 brązowych.

Mistrzami olimpijskimi zostali Zdzisław Krzyszkowiak, Józef Szmidt, Kazimierz Paździor oraz sztafeta kobiet 4×100 metrów.

1962 – Zmarła dr Sabina Mittendorf-Sawiczowa, lekarka przez wiele lat związana z Inowrocławiem.

Była ordynatorem Oddziału Laryngologicznego Szpitala Miejskiego, a także kierowała inhalatorium inowrocławskiego uzdrowiska.

Należała do lekarzy, którzy współtworzyli rozwój miejscowej laryngologii i lecznictwa uzdrowiskowego.

1965 – Urodził się Richard Melville Hall, znany jako Moby, amerykański muzyk, kompozytor i producent.

Ogromną popularność przyniósł mu album „Play”, zawierający m.in. utwory „Porcelain”, „Why Does My Heart Feel So Bad?” i „Natural Blues”.

1967 – Urodził się Harry Connick Jr., amerykański wokalista, pianista i aktor, łączący jazz z muzyką popularną.

1969 – Telewizja Polska wyemitowała pierwszy odcinek serialu „Do przerwy 0:1” w reżyserii Stanisława Jędryki.

Serial opowiadający o warszawskich chłopcach i ich piłkarskich przygodach stał się jedną z popularniejszych produkcji młodzieżowych PRL.

1971 – W Moskwie zmarł Nikita Chruszczow, przywódca ZSRR w okresie następującym po śmierci Józefa Stalina.

Był współodpowiedzialny za stalinowskie represje, ale po objęciu najwyższej władzy rozpoczął proces destalinizacji.

W 1956 roku podczas XX Zjazdu KPZR wygłosił tajny referat potępiający część zbrodni i kult jednostki Stalina.

Jego rządy przypadły również na kryzys kubański, budowę muru berlińskiego i brutalne stłumienie powstania węgierskiego w 1956 roku.

1972 – W Monachium zakończyły się XX Letnie Igrzyska Olimpijskie.

Polacy zdobyli 21 medali, w tym aż siedem złotych.

Mistrzami olimpijskimi zostali m.in. Władysław Komar, Jan Szczepański, Witold Woyda, Zygmunt Smalcerz oraz piłkarska reprezentacja Polski prowadzona przez Kazimierza Górskiego.

Igrzyska zostały jednak na zawsze naznaczone zamachem terrorystycznym z 5 września, w którym zginęło 11 członków reprezentacji Izraela.

1973 – W Chile doszło do wojskowego zamachu stanu, który obalił demokratycznie wybranego prezydenta Salvadora Allende.

Wojsko otoczyło pałac prezydencki La Moneda w Santiago, a następnie zaatakowało go z ziemi i powietrza.

Salvador Allende odmówił ustąpienia i wygłosił ostatnie radiowe przemówienie. Zginął w pałacu podczas przewrotu – ustalenia późniejszych badań wskazują, że popełnił samobójstwo.

Władzę przejęła junta wojskowa, w której najważniejszą rolę szybko zdobył gen. Augusto Pinochet.

Rozpoczęła się trwająca do 1990 roku dyktatura, podczas której tysiące przeciwników politycznych zostały zabite, zaginęły, były torturowane lub zmuszone do emigracji.

1976 – Antoni Macierewicz, Piotr Naimski i Wojciech Onyszkiewicz opracowali wstępną wersję dokumentu powołującego Komitet Obrony Robotników.

KOR był odpowiedzią na represje wobec uczestników robotniczych protestów w Radomiu i Ursusie w czerwcu 1976 roku.

Organizacja oficjalnie powstała kilkanaście dni później i stała się jednym z najważniejszych środowisk opozycyjnych w PRL.

1980 – W Hucie Katowice przedstawiciele Międzyzakładowego Komitetu Robotniczego podpisali z komisją rządową Porozumienie Katowickie.

Było to czwarte z najważniejszych porozumień zawartych po fali strajków latem 1980 roku.

Dokument miał ogromne znaczenie, ponieważ władze uznały w nim prawo do tworzenia niezależnych związków zawodowych na terenie całego kraju, a nie tylko w zakładach uczestniczących w strajkach.

1986 – Minister spraw wewnętrznych gen. Czesław Kiszczak zapowiedział zwolnienie wszystkich więźniów politycznych.

Kilka dni później komunistyczne władze przeprowadziły szeroką amnestię, która objęła znaczną część uwięzionych działaczy opozycji.

1989 – Węgry otworzyły granicę z Austrią dla obywateli NRD, którzy od tygodni gromadzili się na terytorium węgierskim.

Tysiące Niemców ze wschodniej części kraju mogło w ten sposób przedostać się na Zachód.

Decyzja władz w Budapeszcie była jednym z wydarzeń, które przyspieszyły rozpad systemu komunistycznego w Europie Środkowej.

Zaledwie dwa miesiące później upadł mur berliński.

2001 – Stany Zjednoczone zostały zaatakowane przez terrorystów z Al-Kaidy.

19 zamachowców porwało cztery samoloty pasażerskie.

O godz. 8.46 czasu lokalnego American Airlines Flight 11 uderzył w północną wieżę World Trade Center w Nowym Jorku.

O godz. 9.03 United Airlines Flight 175 uderzył w południową wieżę. Miliony ludzi na całym świecie oglądały drugi atak już na żywo w telewizji.

O godz. 9.37 American Airlines Flight 77 uderzył w Pentagon pod Waszyngtonem.

Czwarty porwany samolot – United Airlines Flight 93 – rozbił się o godz. 10.03 w Pensylwanii, po tym jak pasażerowie podjęli próbę odzyskania kontroli nad maszyną. Prawdopodobnym celem porywaczy był Kapitol lub Biały Dom.

O godz. 9.59 zawaliła się południowa wieża World Trade Center, a o 10.28 – północna.

W zamachach zginęło 2977 ofiar, nie licząc 19 terrorystów. Wśród zabitych, według oficjalnych polskich danych, było sześcioro Polaków.

Setki ofiar stanowili strażacy, policjanci i ratownicy, którzy ruszyli do płonących wież, aby pomagać uwięzionym ludziom.

Ataki z 11 września były najbardziej śmiercionośnym zamachem terrorystycznym w historii Stanów Zjednoczonych.

Ich konsekwencje zmieniły politykę światową. USA rozpoczęły ogłoszoną przez prezydenta George’a W. Busha „wojnę z terroryzmem”, a 7 października rozpoczęła się interwencja w Afganistanie przeciw talibom udzielającym schronienia przywódcom Al-Kaidy.

Zamachy wpłynęły również na zasady bezpieczeństwa na lotniskach, działalność służb specjalnych i politykę międzynarodową na kolejne dekady.

W miejscu zniszczonych wież World Trade Center znajduje się dziś National September 11 Memorial & Museum, a dwie ogromne niecki wyznaczają obrysy fundamentów Twin Towers.

2005 – W Warszawie zmarł Henryk Tomaszewski, grafik, ilustrator i jeden z najwybitniejszych przedstawicieli polskiej szkoły plakatu.

Jego prace charakteryzowały się skrótem graficznym, humorem i niezwykle oszczędną formą.

2021 – W Krakowie zmarł prof. Józef Korpanty, filolog klasyczny i badacz kultury starożytnego Rzymu.

Był autorem prac naukowych oraz popularnego „Małego słownika polsko-łacińskiego”.

::news{"type":"see-also","item":"64814"}

::event{"type":"vertical","item":"5795"}