Kalendarium ciekawostek: 12 września

12 września to dzień jednego z największych zwycięstw w historii polskiego oręża – odsieczy wiedeńskiej Jana III Sobieskiego. To także data związana ze Stanisławem Lemem, początkiem końca militarnej nadziei Polski na zachodnią ofensywę w 1939 roku, pierwszym niekomunistycznym rządem po dekadach PRL oraz historią Inowrocławia.

Tego dnia w stronę Księżyca wystartowała Łuna 2, prezydent John F. Kennedy wygłosił jedno z najsłynniejszych przemówień ery kosmicznej, a Mae Jemison jako pierwsza czarnoskóra kobieta poleciała w kosmos. 12 września urodzili się także m.in. Jesse Owens, Barry White, Hans Zimmer i Paul Walker.

Co wydarzyło się 12 września?

1635 – W Sztumskiej Wsi podpisano rozejm polsko-szwedzki, kończący kolejny etap długotrwałych konfliktów Rzeczypospolitej ze Szwecją.

Na jego mocy Szwedzi wycofali się z zajmowanych miast i portów Prus Królewskich oraz przestali pobierać cła z polskiego handlu morskiego.

Zachowali jednak większość swoich zdobyczy w Inflantach. Rozejm zawarto na 26 lat.

1637 – W warszawskiej kolegiacie św. Jana król Władysław IV Waza poślubił Cecylię Renatę Habsburżankę, córkę cesarza Ferdynanda II Habsburga.

Małżeństwo miało istotne znaczenie polityczne, wzmacniając związki polskiego dworu z dynastią Habsburgów.

1683 – Rozegrała się bitwa pod Wiedniem, jedno z najbardziej znanych zwycięstw w dziejach polskiego oręża.

Stolica monarchii Habsburgów od tygodni była oblężona przez wielką armię osmańską dowodzoną przez wielkiego wezyra Karę Mustafę.

Na pomoc Wiedniowi przybyły wojska sojusznicze Rzeczypospolitej i państw niemieckich. Naczelne dowództwo nad sprzymierzoną armią objął król Polski Jan III Sobieski.

Walki rozpoczęły się rano. Wojska chrześcijańskie stopniowo spychały Turków z zajmowanych pozycji.

Wieczorem nastąpił najbardziej spektakularny moment bitwy – potężna szarża sprzymierzonej kawalerii, w której kluczową rolę odegrała polska husaria.

Uderzenie rozbiło osmańskie pozycje i zmusiło armię Kary Mustafy do ucieczki.

Zwycięstwo pod Wiedniem zakończyło bezpośrednie zagrożenie stolicy Habsburgów i stało się początkiem odwrotu Imperium Osmańskiego z części Europy Środkowej.

Po bitwie Jan III Sobieski napisał do papieża Innocentego XI słynne słowa nawiązujące do Juliusza Cezara: „Przybyliśmy, zobaczyliśmy, Bóg zwyciężył”.

Odsiecz wiedeńska do dziś pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych wydarzeń w historii Polski.

1733 – Podczas wolnej elekcji Stanisław Leszczyński został po raz drugi wybrany na króla Polski.

Jego kandydaturę popierała przede wszystkim Francja, natomiast Rosja i Austria opowiedziały się za Augustem III Sasem.

Spór o polską koronę doprowadził do wojny o sukcesję polską.

1814 – Urodził się August Cieszkowski, filozof, ekonomista, ziemianin i działacz społeczny.

Był jednym z ważnych przedstawicieli polskiej filozofii XIX wieku oraz współzałożycielem Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk.

1823 – Urodził się Kornel Ujejski, poeta i publicysta, jeden z ważnych twórców polskiego romantyzmu.

Najbardziej znanym jego utworem stał się „Chorał”, rozpoczynający się od słów „Z dymem pożarów, z kurzem krwi bratniej”.

1907 – Zmarł dr Teodor Rakowski, jeden z najbardziej zasłużonych lekarzy i społeczników dawnego Inowrocławia.

Był związany z polskim ruchem gospodarczym w mieście i należał do osób współtworzących miejscową bankowość ludową.

Angażował się także w organizowanie polskich czytelni ludowych w powiecie inowrocławskim, działalność Towarzystwa Śpiewu oraz życie samorządowe.

Przez wiele lat był radnym miejskim Inowrocławia.

Należał do pokolenia miejscowych działaczy, którzy w okresie zaboru pruskiego poprzez pracę gospodarczą, społeczną i kulturalną wzmacniali polskość miasta.

1913 – W Oakville w stanie Alabama urodził się Jesse Owens, jeden z najwybitniejszych lekkoatletów w historii.

Podczas igrzysk olimpijskich w Berlinie w 1936 roku zdobył cztery złote medale – na 100 i 200 metrów, w skoku w dal oraz w sztafecie 4×100 metrów.

Sukces czarnoskórego Amerykanina podczas imprezy, którą reżim Adolfa Hitlera chciał wykorzystać jako propagandowy pokaz potęgi nazistowskich Niemiec, przeszedł do historii sportu.

1914 – Urodził się Janusz Żurakowski, pilot myśliwski i jeden z najwybitniejszych polskich pilotów doświadczalnych.

We wrześniu 1939 roku walczył w polskim lotnictwie, a później uczestniczył w Bitwie o Anglię.

Dowodził również polskim 316. Dywizjonem Myśliwskim.

Po wojnie został pilotem oblatywaczem. Był pierwszym Polakiem pilotującym samoloty odrzutowe i jednym z pionierów odrzutowej akrobacji lotniczej.

Po emigracji do Kanady został głównym pilotem doświadczalnym programu Avro Canada CF-105 Arrow, jednego z najbardziej zaawansowanych samolotów swoich czasów.

1916 – W Petersburgu zmarł Zygmunt Balicki, polityk, publicysta i jeden z czołowych ideologów polskiego ruchu narodowego.

Był współtwórcą Ligi Narodowej i bliskim współpracownikiem Romana Dmowskiego.

1917 – Mocarstwa okupujące ziemie dawnego Królestwa Polskiego – Niemcy i Austro-Węgry – wydały patent powołujący Radę Regencyjną Królestwa Polskiego.

W jej skład weszli Aleksander Kakowski, Zdzisław Lubomirski i Józef Ostrowski.

Rada miała formalnie sprawować najwyższą władzę w tworzonym pod kontrolą państw centralnych Królestwie Polskim.

Jej znaczenie wzrosło w ostatnich miesiącach I wojny światowej. 7 października 1918 roku ogłosiła niepodległość Polski, a 11 listopada przekazała władzę wojskową Józefowi Piłsudskiemu.

1921 – We Lwowie urodził się Stanisław Lem, jeden z najwybitniejszych pisarzy science fiction XX wieku.

Był nie tylko pisarzem, lecz także filozofem, futurologiem i niezwykle przenikliwym obserwatorem rozwoju technologii.

Napisał m.in. „Solaris”, „Cyberiadę”, „Dzienniki gwiazdowe”, „Powrót z gwiazd”, „Głos Pana” oraz „Opowieści o pilocie Pirxie”.

Jego książki zostały przetłumaczone na kilkadziesiąt języków i sprzedane w dziesiątkach milionów egzemplarzy.

Stanisław Lem zastanawiał się w swoich utworach nad granicami ludzkiego poznania, sztuczną inteligencją, kontaktami z obcymi cywilizacjami i skutkami gwałtownego rozwoju techniki – na długo przed tym, zanim wiele z tych zagadnień stało się przedmiotem powszechnej debaty.

Powieść „Solaris” była kilkakrotnie ekranizowana, m.in. przez Andrieja Tarkowskiego i Stevena Soderbergha.

1930 – W Warszawie urodził się Piotr Skrzynecki, aktor, reżyser i konferansjer, przede wszystkim jednak twórca i wieloletni duchowy lider krakowskiej Piwnicy pod Baranami.

Kabaret stał się jednym z najważniejszych zjawisk polskiej kultury drugiej połowy XX wieku.

1930 – Urodził się Jerzy Wójcik, operator filmowy i reżyser, jeden z najwybitniejszych twórców obrazu w historii polskiego kina.

Był autorem zdjęć do takich filmów jak „Popiół i diament” Andrzeja Wajdy, „Eroica” Andrzeja Munka, „Matka Joanna od Aniołów” Jerzego Kawalerowicza czy „Westerplatte”.

Pracował także przy „Faraonie” i „Potopie”.

1939 – W Abbeville we Francji zebrała się Najwyższa Rada Wojenna Wielkiej Brytanii i Francji.

W spotkaniu uczestniczyli m.in. premier Wielkiej Brytanii Neville Chamberlain i premier Francji Édouard Daladier.

Podjęto decyzję o rezygnacji z przeprowadzenia dużej ofensywy przeciwko Niemcom na froncie zachodnim.

Dla walczącej Polski oznaczało to, że oczekiwana ofensywa sojuszników nie nadejdzie.

Francja rozpoczęła wprawdzie wcześniej ograniczone działania w rejonie Saary, jednak nie przekształciły się one w operację mogącą realnie odciążyć Wojsko Polskie.

Decyzja z Abbeville stała się jednym z najbardziej gorzkich symboli niewypełnienia przez zachodnich sojuszników polskich oczekiwań militarnych we wrześniu 1939 roku.

1939 – Do Lwowa dotarły pierwsze niemieckie oddziały.

Rozpoczęły się walki o miasto, które polska załoga broniła przed Wehrmachtem przez kolejne dni.

Sytuacja całkowicie zmieniła się 17 września po agresji Związku Sowieckiego na Polskę. Lwów znalazł się pomiędzy dwiema armiami agresorów.

1941 – W Tarnowie Niemcy rozstrzelali Helenę Marusarzównę, wybitną narciarkę i wielokrotną mistrzynię Polski.

Podczas okupacji działała jako kurierka tatrzańska, przenosząc przez granicę informacje i ludzi związanych z polską konspiracją.

Została aresztowana przez Gestapo, brutalnie przesłuchiwana i torturowana.

Miała 23 lata.

1942 – Naczelny Wódz gen. Władysław Sikorski zatwierdził plan organizacji Armii Polskiej na Wschodzie.

Formację tworzono przede wszystkim z żołnierzy ewakuowanych wcześniej ze Związku Sowieckiego wraz z Armią Władysława Andersa.

Jej żołnierze stali się później trzonem 2. Korpusu Polskiego, który wsławił się m.in. pod Monte Cassino.

1944 – Urodził się Barry White, amerykański wokalista i producent muzyczny o jednym z najbardziej charakterystycznych głosów w historii soulu.

Światową popularność przyniosły mu m.in. utwory „You’re the First, the Last, My Everything” i „Can’t Get Enough of Your Love, Babe”.

1945 – Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej uznał konkordat Polski ze Stolicą Apostolską z 1925 roku za nieobowiązujący.

Decyzja była jednym z elementów szybko narastającego konfliktu pomiędzy komunistycznymi władzami a Kościołem katolickim.

1950 – Prymas Polski kard. Stefan Wyszyński oraz kard. Adam Stefan Sapieha skierowali do prezydenta Bolesława Bieruta list protestujący przeciwko nasilającym się represjom wobec Kościoła.

Duchowni sprzeciwiali się m.in. ograniczaniu nauczania religii oraz ingerowaniu państwa w życie Kościoła.

1957 – Urodził się Hans Zimmer, niemiecki kompozytor muzyki filmowej.

Stworzył muzykę do dziesiątek światowych produkcji, wśród nich „Król Lew”, „Gladiator”, „Piraci z Karaibów”, „Incepcja”, „Interstellar” i „Diuna”.

Należy do najbardziej rozpoznawalnych kompozytorów filmowych współczesnego kina.

1959 – Z kosmodromu Bajkonur wystartowała radziecka sonda Łuna 2.

Dwa dni później uderzyła w powierzchnię Księżyca, stając się pierwszym zbudowanym przez człowieka obiektem, który dotarł do innego ciała niebieskiego.

Misja była jednym z pierwszych wielkich sukcesów Związku Sowieckiego w rozpoczynającym się wyścigu kosmicznym.

1960 – Urodził się Wojciech Jagielski, reporter i pisarz specjalizujący się w problematyce Afryki, Kaukazu i Azji Środkowej.

Jest autorem m.in. książek „Modlitwa o deszcz”, „Wieże z kamienia”, „Nocni wędrowcy” i „Dobre miejsce do umierania”.

1961 – Rozpoczęła działalność Warszawska Opera Kameralna.

Jej założycielem i wieloletnim dyrektorem był Stefan Sutkowski.

Instytucja zasłynęła przede wszystkim wykonaniami muzyki dawnej oraz kompletu dzieł scenicznych Wolfganga Amadeusza Mozarta.

1962 – Prezydent Stanów Zjednoczonych John F. Kennedy wygłosił na stadionie Rice University w Houston jedno z najsłynniejszych przemówień w historii eksploracji kosmosu.

Przed około 40 tys. słuchaczy ponownie zadeklarował, że Stany Zjednoczone wyślą człowieka na Księżyc przed końcem dekady.

To właśnie wtedy padły słynne słowa o wyborze lotu na Księżyc „nie dlatego, że jest łatwy, ale dlatego, że jest trudny”.

W tamtym momencie Związek Sowiecki miał wyraźną przewagę w wyścigu kosmicznym. John F. Kennedy postawił jednak przed NASA konkretny i niezwykle ambitny cel.

Niecałe siedem lat później, 20 lipca 1969 roku, Neil Armstrong i Buzz Aldrin wylądowali na Księżycu w ramach misji Apollo 11.

1964 – W Londynie zmarł Sergiusz Piasecki, pisarz, żołnierz, agent wywiadu i jedna z najbardziej barwnych postaci polskiej literatury XX wieku.

Największą popularność przyniosły mu powieści „Kochanek Wielkiej Niedźwiedzicy” oraz satyryczne „Zapiski oficera Armii Czerwonej”.

1968 – W Warszawie zmarł Ryszard Siwiec.

Cztery dni wcześniej, 8 września, podczas centralnych dożynek na Stadionie Dziesięciolecia dokonał samospalenia w proteście przeciwko inwazji wojsk Układu Warszawskiego na Czechosłowację.

Komunistyczne władze próbowały całkowicie wyciszyć informację o jego proteście.

Dziś Ryszard Siwiec jest jednym z najważniejszych symboli indywidualnego sprzeciwu wobec komunistycznego systemu.

1970 – W Krakowie zmarł Jan Sztaudynger, poeta, satyryk i jeden z najbardziej znanych polskich fraszkopisarzy.

1973 – Urodził się Paul Walker, amerykański aktor znany przede wszystkim z roli Briana O’Connera w serii filmów „Szybcy i wściekli”.

Zginął w wypadku samochodowym w 2013 roku.

1977 – Inowrocławianin Andrzej Rakoczy odniósł jeden ze swoich największych sukcesów lotniczych.

Jako kapitan i pilot samolotu MiG-21 zdobył pierwsze miejsce podczas wojskowych zawodów rozpoznania i walki powietrznej, uzyskując tytuł mistrza na szczeblu Wojska Polskiego.

Andrzej Rakoczy urodził się w Inowrocławiu w 1947 roku i ukończył miejscowe I Liceum Ogólnokształcące im. Jana Kasprowicza.

Po zakończeniu służby wojskowej wrócił do rodzinnego miasta i związał się z Aeroklubem Kujawskim, najpierw jako szef wyszkolenia, a później dyrektor.

Zginął w katastrofie lotniczej w Stanach Zjednoczonych w 1990 roku. Jego nazwiskiem nazwano później jedną z ulic Inowrocławia.

1978 – Odbyła się premiera filmu „Gdziekolwiek jesteś, panie prezydencie...” w reżyserii Andrzeja Trzosa-Rastawieckiego.

Film opowiada o ostatnich tygodniach życia prezydenta Warszawy Stefana Starzyńskiego i obronie stolicy we wrześniu 1939 roku.

1989 – Sejm powołał rząd Tadeusza Mazowieckiego.

Sam Tadeusz Mazowiecki został wybrany premierem już 24 sierpnia, natomiast 12 września przedstawił skład gabinetu i wygłosił exposé.

Był to pierwszy od dziesięcioleci polski rząd kierowany przez niekomunistycznego premiera.

Wicepremierem i ministrem finansów został Leszek Balcerowicz, który kilka miesięcy później rozpoczął realizację programu radykalnej transformacji gospodarczej.

Powołanie gabinetu Tadeusza Mazowieckiego było jednym z najważniejszych wydarzeń procesu demontażu systemu komunistycznego w Polsce.

1990 – W Warszawie zmarła Irena Eichlerówna, jedna z najwybitniejszych polskich aktorek teatralnych XX wieku.

Przez wiele lat była związana z Teatrem Narodowym i słynęła z niezwykle charakterystycznego głosu oraz intensywnego stylu gry.

1991 – W Chicago zmarł Feliks Konarski „Ref-Ren”, poeta, pisarz i autor tekstów piosenek.

Podczas II wojny światowej przeszedł przez sowieckie łagry, a następnie znalazł się w armii gen. Władysława Andersa.

Napisał słowa pieśni „Czerwone maki na Monte Cassino”, skomponowanej przez Alfreda Schütza podczas bitwy w maju 1944 roku.

1992 – Z centrum kosmicznego na Florydzie wystartował wahadłowiec Endeavour z misją STS-47.

W siedmioosobowej załodze znalazła się Mae Jemison, która została pierwszą czarnoskórą kobietą w kosmosie.

Była lekarką i inżynierką, a podczas lotu prowadziła eksperymenty biologiczne i medyczne.

Misja była wspólnym przedsięwzięciem USA i Japonii i trwała niemal osiem dni.

1995 – W Niemczech zmarł Ernest Pohl, jeden z najwybitniejszych napastników w historii polskiej piłki nożnej.

W ekstraklasie zdobył 186 bramek, co pozostaje rekordem najwyższej klasy rozgrywkowej w Polsce.

Największe sukcesy klubowe osiągał przede wszystkim z Górnikiem Zabrze.

W reprezentacji Polski rozegrał 46 oficjalnych spotkań i zdobył 39 goli.

2004 – W Warszawie zmarł Marek Karp, historyk i twórca Ośrodka Studiów Wschodnich.

Założona przez niego instytucja stała się jednym z najważniejszych polskich ośrodków analitycznych zajmujących się Europą Wschodnią, Rosją, Kaukazem i Azją Centralną.

2005 – W Warszawie zmarł Józef Słotwiński, reżyser teatralny i telewizyjny, jeden z pionierów Teatru Telewizji.

Był również jednym z twórców niezwykle popularnego cyklu widowisk kryminalnych „Kobra”.

2021 – W Warszawie odbyła się beatyfikacja kard. Stefana Wyszyńskiego i m. Elżbiety Róży Czackiej.

Uroczystości na placu przed Świątynią Opatrzności Bożej przewodniczył kard. Marcello Semeraro, reprezentujący papieża Franciszka.

Stefan Wyszyński, nazywany Prymasem Tysiąclecia, przez ponad trzy dekady kierował Kościołem katolickim w Polsce i należał do najważniejszych postaci oporu wobec komunistycznej polityki wobec Kościoła.

Elżbieta Róża Czacka, która sama straciła wzrok, poświęciła życie pomocy osobom niewidomym. Założyła Towarzystwo Opieki nad Ociemniałymi oraz Zgromadzenie Sióstr Franciszkanek Służebnic Krzyża.

::news{"type":"see-also","item":"64817"}

::event{"type":"vertical","item":"5730"}