Kalendarium ciekawostek: 13 września

13 września prowadzi od średniowiecznej walki o tron krakowski i konfliktu z Krzyżakami po dramatyczne wydarzenia Września ’39 i Powstania Warszawskiego. W lokalnej historii tego dnia pojawia się Marian Hozakowski, któremu w pierwszych dniach okupacji powierzono funkcję burmistrza Inowrocławia, a także szczególne państwowe odznaczenie miasta w 1985 roku.

To również data narodzin Juliana Tuwima, jednego z najważniejszych polskich poetów XX wieku, oraz dzień związany z Michałem Drzymałą, Zbigniewem Zapasiewiczem, Januszem Głowackim, Dave’em Mustaine’em i historią polskiego programu kosmicznego. 13 września 1939 roku trwała też niezwykła operacja ratowania złota Banku Polskiego przed Niemcami.

Co wydarzyło się 13 września?

1195 – Nad Mozgawą doszło do jednej z największych bitew okresu rozbicia dzielnicowego Polski.

O tron krakowski walczyły wojska zwolenników małoletniego Leszka Białego, wspierane przez oddziały ruskie, oraz siły księcia Mieszka III Starego.

Po stronie Mieszka III Starego występowali również książęta śląscy Mieszko I Plątonogi i Jarosław Opolski.

Bitwa była niezwykle krwawa, ale nie przyniosła jednoznacznego rozstrzygnięcia. Sam Mieszko III Stary został ranny, a jego syn Bolesław Mieszkowic poległ.

1309 – W Myśliborzu Krzyżacy zawarli układ z Brandenburgią dotyczący Pomorza Gdańskiego.

Zakon zapłacił 10 tys. grzywien za prawa Brandenburgii do tych ziem. Prawa te miały bardzo wątpliwą podstawę, ale umowa stała się dla Krzyżaków jednym z argumentów służących do legitymizowania dokonanego wcześniej zaboru Pomorza.

Dzień później wielki mistrz Siegfried von Feuchtwangen przeniósł siedzibę władz Zakonu Krzyżackiego z Wenecji do Malborka.

1637 – Cecylia Renata Habsburżanka, żona króla Władysława IV Wazy, została koronowana w warszawskim kościele św. Jana na królową Polski.

Ślub pary królewskiej odbył się dzień wcześniej.

1732 – Rosja, Prusy i Austria zawarły tajne porozumienie dotyczące przyszłej obsady polskiego tronu po śmierci Augusta II Mocnego.

Układ przeszedł do historii jako traktat Löwenwolda lub przymierze trzech czarnych orłów – od czarnych orłów znajdujących się w herbach trzech mocarstw.

Państwa te zamierzały wspólnie wpływać na wybór kolejnego polskiego monarchy i nie dopuścić do kandydatury odpowiadającej interesom Francji.

Był to jeden z najbardziej wymownych przykładów rosnącej ingerencji sąsiednich mocarstw w wewnętrzne sprawy Rzeczypospolitej.

1764 – Nowo wybrany król Stanisław August Poniatowski podpisał pacta conventa.

Były to indywidualne zobowiązania przyjmowane przez każdego elekcyjnego króla Polski. Określały m.in. polityczne, gospodarcze i wojskowe obowiązki monarchy.

1803 – Urodził się Maurycy Mochnacki, publicysta, krytyk literacki i muzyczny oraz uczestnik powstania listopadowego.

Był członkiem sprzysiężenia Piotra Wysockiego i jednym z przywódców Towarzystwa Patriotycznego.

Po klęsce powstania wyemigrował do Francji. Napisał fundamentalną pracę „Powstanie narodu polskiego w roku 1830 i 1831”.

1857 – W Zdroju w Wielkopolsce urodził się Michał Drzymała, chłop, którego spór z władzami pruskimi stał się jednym z symboli polskiego oporu przeciw germanizacji.

Pruskie przepisy uniemożliwiały mu budowę domu na własnej ziemi, dlatego zamieszkał w wozie cyrkowym, który regularnie przesuwał, aby formalnie nie mógł zostać uznany za nieruchomość.

Historia Michała Drzymały odbiła się szerokim echem nie tylko na ziemiach polskich, ale również w prasie europejskiej.

1883 – W Warszawie urodził się August Zaleski, dyplomata i polityk.

W II Rzeczypospolitej był ministrem spraw zagranicznych, a po II wojnie światowej został prezydentem RP na uchodźstwie, sprawując urząd od 1947 aż do śmierci w 1972 roku.

1894 – W Łodzi urodził się Julian Tuwim, jeden z najwybitniejszych polskich poetów XX wieku.

Był współtwórcą grupy poetyckiej Skamander, do której należeli również m.in. Jan Lechoń, Antoni Słonimski, Jarosław Iwaszkiewicz i Kazimierz Wierzyński.

Julian Tuwim był poetą, tłumaczem, satyrykiem i autorem tekstów kabaretowych. Współpracował z najważniejszymi warszawskimi scenami rozrywkowymi okresu międzywojennego.

Napisał m.in. „Bal w Operze”, „Kwiaty polskie” i „Do prostego człowieka”.

Ogromną popularność zdobyły również jego wiersze dla dzieci – „Lokomotywa”, „Słoń Trąbalski”, „Ptasie radio” czy „Rzepka”.

Był także autorem lub współautorem tekstów wielu przedwojennych piosenek wykonywanych przez największe gwiazdy polskiej estrady.

Po wybuchu II wojny światowej opuścił Polskę i przez Francję, Portugalię oraz Brazylię dotarł do Stanów Zjednoczonych. Do kraju powrócił w 1946 roku.

1916 – Urodził się Roald Dahl, brytyjski pisarz, jeden z najpopularniejszych autorów literatury dziecięcej XX wieku.

Napisał m.in. „Charlie i fabryka czekolady”, „Matyldę”, „BFG” i „Wiedźmy”.

Zanim został pisarzem, służył podczas II wojny światowej jako pilot myśliwski RAF.

1926 – Minister komunikacji Paweł Romocki podpisał umowę ze Stocznią Gdańską na budowę dwóch statków pasażerskich.

Jednostki otrzymały później nazwy SS „Gdynia” i SS „Gdańsk” i służyły przede wszystkim w ruchu pasażerskim na polskim wybrzeżu.

1927 – Zmarł gen. Antoni Listowski, jeden z dowódców Wojska Polskiego w okresie wojny polsko-bolszewickiej.

Dowodził m.in. Frontem Poleskim, Frontem Ukraińskim oraz 2. Armią.

1931 – W Radomiu urodził się Ksawery Jasieński, spiker i lektor o jednym z najbardziej rozpoznawalnych głosów w historii Polskiego Radia i Telewizji Polskiej.

Przez dziesięciolecia czytał komunikaty, zapowiedzi i materiały dokumentalne.

1934 – W Warszawie urodził się Zbigniew Zapasiewicz, aktor, reżyser i pedagog.

Stworzył wiele wybitnych ról teatralnych i filmowych. Szczególne miejsce zajmują jego kreacje w filmach „Barwy ochronne” Krzysztofa Zanussiego, „Bez znieczulenia” Andrzeja Wajdy oraz „Życie jako śmiertelna choroba przenoszona drogą płciową”.

1938 – W Poznaniu urodził się Janusz Głowacki, dramaturg, prozaik i scenarzysta.

Był współautorem scenariusza kultowego „Rejsu”, a po emigracji odniósł sukces również za granicą.

Do jego najbardziej znanych dramatów należą „Antygona w Nowym Jorku” i „Polowanie na karaluchy”.

1939 – Gen. Wiktor Thommée wraz z częścią oddziałów Armii „Łódź” dotarł do twierdzy Modlin i objął dowództwo jej obrony.

Pod jego rozkazy trafiło około 15 tys. wyczerpanych wcześniejszymi walkami żołnierzy.

Modlin bronił się następnie do 29 września, wiążąc znaczne siły niemieckie.

1939 – Okrążone resztki Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Narew” skapitulowały w rejonie Zambrowa.

W nocy z 13 na 14 września doszło tam do jednej z największych niemieckich zbrodni na polskich jeńcach podczas kampanii wrześniowej.

Niemieccy strażnicy otworzyli ogień do polskich żołnierzy, kiedy na teren prowizorycznego obozu wtargnęły spłoszone konie.

W chaosie zginęło około 200 polskich jeńców, a około stu zostało rannych.

1939 – W Śniatyniu przy granicy z Rumunią zakończono koncentrację niemal całych zapasów złota Banku Polskiego ewakuowanych z kraju przed postępującymi wojskami niemieckimi.

Było to około 75 ton kruszcu.

Operację prowadziły osoby związane z polskimi władzami i Bankiem Polskim, szczególnie Ignacy Matuszewski i Henryk Floyar-Rajchman.

Wieczorem transport wyruszył przez Rumunię w kierunku portu w Konstancy, skąd złoto zostało przewiezione dalej przez Turcję i Bliski Wschód do Francji.

Była to jedna z najbardziej niezwykłych operacji logistycznych kampanii wrześniowej. Dzięki niej ogromna część polskich rezerw finansowych nie dostała się w ręce Niemiec ani Związku Sowieckiego.

1939 – Sztab Naczelnego Wodza opuścił Brześć nad Bugiem i przeniósł się do Kowla.

Polskie dowództwo coraz bardziej przesuwało się na południowy wschód wraz z pogarszaniem się sytuacji militarnej kraju.

1939 – Okupacyjne niemieckie władze wojskowe mianowały inż. Mariana Hozakowskiego burmistrzem Inowrocławia.

Funkcję pełnił bardzo krótko – do 16 września.

Według lokalnych opracowań Marian Hozakowski prawdopodobnie przyczynił się do uratowania kościoła Zwiastowania Najświętszej Maryi Pannie, który Niemcy zamierzali zniszczyć po walkach z pierwszych dni okupacji.

Marian Hozakowski był przez wiele lat dyrektorem Szkoły Rolniczej w Inowrocławiu i jedną z ważniejszych postaci miejscowego środowiska oświatowego.

1944 – W nocy z 13 na 14 września sowieckie lotnictwo rozpoczęło pierwsze zrzuty zaopatrzenia dla walczącej Warszawy.

Samoloty Po-2, popularnie nazywane „kukuruźnikami”, pojawiły się nad m.in. Żoliborzem, Mokotowem i Powiślem.

Zrzucano broń, amunicję, żywność i lekarstwa.

Pomoc przyszła jednak bardzo późno – Powstanie Warszawskie trwało już ponad sześć tygodni.

Dodatkowym problemem był sposób przeprowadzania operacji. Część ładunków zrzucano bez spadochronów, w jutowych workach, przez co znaczna część broni i amunicji po uderzeniu o ziemię nie nadawała się do użycia.

1944 – Niemcy wysadzili warszawskie mosty na Wiśle, w tym most Kierbedzia, most Poniatowskiego i most średnicowy.

Działanie było związane ze zbliżaniem się Armii Czerwonej i 1. Armii Wojska Polskiego do prawobrzeżnej Warszawy.

1946 – Urodził się gen. Sławomir Petelicki, oficer służb specjalnych i twórca Jednostki Wojskowej GROM.

Był pomysłodawcą powołania nowoczesnej polskiej jednostki specjalnej i jej pierwszym dowódcą.

GROM powstał w 1990 roku i był budowany według standardów najlepszych zachodnich formacji specjalnych.

1946 – W więzieniu Montelupich w Krakowie stracono Amona Götha, byłego komendanta niemieckiego obozu KL Plaszow.

Najwyższy Trybunał Narodowy uznał go za odpowiedzialnego m.in. za masowe mordy więźniów, likwidację krakowskiego getta i zbrodnie popełniane w obozie Płaszów.

Został powieszony.

Po latach jego postać stała się szeroko znana dzięki filmowi „Lista Schindlera” Stevena Spielberga, w którym zagrał go Ralph Fiennes.

1946 – Rząd wydał dekret dotyczący wyłączenia ze społeczeństwa polskiego osób narodowości niemieckiej.

Osoby pozbawione na jego podstawie obywatelstwa podlegały wysiedleniu z Polski. Akt uchylono pod koniec 1948 roku.

1950 – W Warszawie urodził się Włodzimierz Cimoszewicz, prawnik i polityk.

Po 1989 roku był m.in. ministrem sprawiedliwości, ministrem spraw zagranicznych, marszałkiem Sejmu oraz premierem Polski w latach 1996–1997.

1961 – Urodził się Dave Mustaine, gitarzysta, wokalista i współzałożyciel zespołu Megadeth.

Wcześniej należał do pierwszego składu Metalliki, jednak odszedł z grupy przed nagraniem jej debiutanckiego albumu.

Z Megadeth stworzył później jedną z najważniejszych formacji thrash metalu, odpowiedzialną za takie albumy jak „Peace Sells... but Who’s Buying?” i „Rust in Peace”.

1973 – Telewizja Polska wyemitowała premierowy odcinek serialu „Stawiam na Tolka Banana” w reżyserii Stanisława Jędryki.

Siedmioodcinkowy serial o grupie warszawskiej młodzieży szybko zdobył ogromną popularność.

Tytułowy, tajemniczy Tolek Banan stał się jedną z najbardziej charakterystycznych postaci polskich produkcji młodzieżowych lat 70.

1977 – W Anglii zmarł Leopold Stokowski, światowej sławy dyrygent amerykański polskiego pochodzenia.

Kierował największymi orkiestrami i należał do pionierów nowoczesnych technik nagrywania muzyki symfonicznej.

Ogromnej publiczności zapisał się także dzięki udziałowi w filmie „Fantazja” Walta Disneya z 1940 roku.

1982 – Odbyła się premiera filmu „Konopielka” w reżyserii Witolda Leszczyńskiego, ekranizacji powieści Edwarda Redlińskiego.

Film opowiada o zderzeniu tradycyjnej wiejskiej społeczności z gwałtownie wkraczającą nowoczesnością.

1983 – Więźniowie polityczni w Zakładzie Karnym w Barczewie rozpoczęli głodówkę protestacyjną.

Domagali się poprawy warunków odbywania kary oraz respektowania praw osób uwięzionych z powodów politycznych.

1985 – Przewodniczący Rady Państwa prof. Henryk Jabłoński odznaczył Inowrocław Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski.

Odznaczenie było wyrazem uznania dla historii miasta oraz jego społecznego i gospodarczego dorobku.

1993 – Sprowadzone ze Szwajcarii prochy prezydenta Ignacego Mościckiego i jego żony Marii Mościckiej zostały złożone w archikatedrze św. Jana w Warszawie.

Ignacy Mościcki był prezydentem Polski od 1926 do 1939 roku i po klęsce kampanii wrześniowej pozostał na emigracji.

1996 – W Warszawie zmarł Wiktor Woroszylski, poeta, prozaik i tłumacz.

Początkowo związany z komunizmem, z czasem stał się jego krytykiem i związał się ze środowiskami opozycji demokratycznej.

2010 – W Warszawie zmarł Jarosław Kukulski, kompozytor i autor wielu przebojów polskiej muzyki rozrywkowej.

Był mężem Anny Jantar i ojcem Natalii Kukulskiej.

Napisał muzykę m.in. do utworów „Tyle słońca w całym mieście”, „Najtrudniejszy pierwszy krok” i „Im więcej ciebie, tym mniej”.

2012 – W Warszawie podpisano i wymieniono dokumenty dotyczące przystąpienia Polski do Europejskiej Agencji Kosmicznej – ESA.

Stronę polską reprezentował wicepremier Waldemar Pawlak, a ESA – jej dyrektor generalny Jean-Jacques Dordain.

Był to kluczowy etap procesu akcesyjnego. Po ratyfikacji dokumentów 19 listopada 2012 roku Polska została oficjalnie dwudziestym państwem członkowskim ESA.

Członkostwo umożliwiło polskim uczelniom, instytutom badawczym i przedsiębiorstwom znacznie szerszy udział w europejskich misjach i programach kosmicznych.

2017 – W Kielcach zmarł bp Kazimierz Ryczan, ordynariusz diecezji kieleckiej w latach 1993–2014.

W okresie PRL angażował się w duszpasterstwo środowisk pracowniczych i działalność ruchów kultury chrześcijańskiej.

2022 – W Warszawie zmarł prof. Mieczysław Gogacz, filozof i jeden z najważniejszych polskich przedstawicieli współczesnego tomizmu.

Był autorem kilkudziesięciu książek oraz setek rozpraw i artykułów naukowych.

2024 – Zmarł prof. Zbigniew Lew-Starowicz, psychiatra, psychoterapeuta i jeden z najbardziej znanych polskich seksuologów.

Przez dziesięciolecia prowadził działalność naukową, lekarską i popularyzatorską. Był m.in. krajowym konsultantem w dziedzinie seksuologii i założycielem Polskiego Towarzystwa Seksuologicznego.

Miał 80 lat.

::news{"type":"see-also","item":"64820"}

::event{"type":"vertical","item":"5730"}