Kalendarium ciekawostek z foto-zagadką: 15 września

15 września to szczególnie mocna data w historii Inowrocławia i Kujaw. Tego dnia Niemcy zamordowali Leopolda Levy’ego, rozpoczął działalność obóz na Błoniach, a w 1967 roku utworzono rezerwat chroniący przyrodę Nadgopla. W historii świata data ta łączy zwycięstwo floty polskiej nad Krzyżakami, Bitwę o Anglię i uchwalenie rasistowskich ustaw norymberskich.

📸 Rozpoznajesz to miejsce? Każde wydanie naszego kalendarium ilustrujemy starym zdjęciem Inowrocławia. Spróbujcie odgadnąć, co przedstawia fotografia, gdzie została wykonana i z jakiego okresu może pochodzić. Piszcie w komentarzach, dzielcie się wspomnieniami i uzupełniajcie historię tego miejsca. Może ktoś z Was wie o nim coś, czego nie znajdziemy w żadnej kronice?

::addons{"type":"only-with-us","color":"black"}

Co wydarzyło się 15 września?

1339 – W Warszawie zakończył się proces polsko-krzyżacki prowadzony przed trybunałem papieskim. Spór dotyczył przede wszystkim ziem zajętych przez zakon, w tym Pomorza Gdańskiego, Kujaw oraz ziemi dobrzyńskiej. Trybunał nakazał Krzyżakom zwrot spornych terytoriów Polsce oraz wypłatę ogromnego odszkodowania. Zakon wyroku nie uznał, ale sam proces był ważnym elementem wieloletnich zabiegów króla Kazimierza III Wielkiego o odzyskanie utraconych ziem.

1454 – W Cerekwicy król Kazimierz IV Jagiellończyk nadał szlachcie wielkopolskiej przywilej ograniczający władzę monarchy. Król zobowiązał się m.in., że nie będzie zwoływał pospolitego ruszenia ani nakładał nowych podatków bez zgody sejmików ziemskich. Przywilej został wymuszony przez szlachtę w czasie trwającej wojny trzynastoletniej.

1463 – Na Zalewie Wiślanym doszło do jednej z najważniejszych bitew morskich w historii średniowiecznej Polski. Floty Gdańska i Elbląga, walczące po stronie króla Kazimierza IV Jagiellończyka, starły się z flotą zakonu krzyżackiego próbującą dotrzeć z pomocą do obleganego Gniewu. Krzyżacy dysponowali większą liczbą jednostek, jednak zostali rozbici, a flota zakonna praktycznie przestała istnieć jako poważna siła na Zalewie Wiślanym.

1533 – W Wiedniu urodziła się Katarzyna Habsburżanka, córka późniejszego cesarza Ferdynanda I Habsburga. W 1553 roku została trzecią żoną króla Zygmunta II Augusta i królową Polski oraz wielką księżną litewską. Małżeństwo pozostało bezdzietne, co miało znaczenie dynastyczne wobec późniejszego wygaśnięcia męskiej linii Jagiellonów.

1697 – August II Mocny został koronowany na Wawelu na króla Polski. Wcześniejsza elekcja była podwójna – część szlachty opowiedziała się za francuskim księciem Franciszkiem Ludwikiem de Bourbon-Conti, a część za elektorem saskim Fryderykiem Augustem I. Panowanie Augusta II Mocnego zostało zdominowane przez wielką wojnę północną i rosnącą ingerencję sąsiednich mocarstw w sprawy Rzeczypospolitej.

1793 – Rosja rozwiązała konfederację targowicką, która rok wcześniej wystąpiła przeciwko reformom Konstytucji 3 maja. W jej miejsce powstała konfederacja grodzieńska, a Sejm grodzieński został następnie zmuszony do zatwierdzenia II rozbioru Polski.

1862 – W Wilnie zmarł Władysław Syrokomla, poeta i tłumacz, właściwie Ludwik Kondratowicz. Był jednym z popularniejszych poetów polskiego romantyzmu i autorem licznych gawęd, wierszy patriotycznych oraz przekładów.

1883 – W Warszawie ukazał się pierwszy numer nielegalnego pisma „Proletariat”, organu partii kierowanej przez Ludwika Waryńskiego. Było to jedno z pierwszych polskich pism reprezentujących nowoczesny ruch socjalistyczny i robotniczy. Redaktorem pisma był m.in. Stanisław Kunicki.

1885 – W Żytomierzu zmarł Juliusz Zarębski, wybitnie uzdolniony pianista i kompozytor. Był uczniem Franciszka Liszta, a jego najbardziej znanym dziełem pozostaje Kwintet fortepianowy g-moll.

1890 – W Torquay w Anglii urodziła się Agatha Christie, późniejsza królowa powieści kryminalnej. Stworzyła postacie Herkulesa Poirota i panny Marple, a do jej najsłynniejszych książek należą „Morderstwo w Orient Expressie”, „Śmierć na Nilu”, „Zabójstwo Rogera Ackroyda” oraz „I nie było już nikogo”. Jej książki sprzedały się na świecie w miliardach egzemplarzy.

1914 – Zakończyła się I bitwa nad Jeziorami Mazurskimi. Wojska niemieckie wyparły Rosjan z dużej części Prus Wschodnich, kontynuując sukces osiągnięty wcześniej pod Tannenbergiem.

1935 – Podczas zjazdu NSDAP w Norymberdze Reichstag uchwalił ustawy norymberskie. Przepisy pozbawiały Żydów pełni praw obywatelskich oraz zakazywały małżeństw i relacji pomiędzy Żydami a osobami uznawanymi przez nazistów za „niemieckiej krwi”. Ustawy stały się prawnym fundamentem systematycznego prześladowania Żydów w III Rzeszy.

1935 – Z Warszawy wystartowały załogi kolejnej edycji prestiżowych zawodów balonowych o Puchar Gordona Bennetta. Polacy odnieśli wielki sukces: Zbigniew Burzyński i Władysław Wysocki na balonie „Polonia II” przelecieli ponad 1650 kilometrów i zajęli pierwsze miejsce.

1938 – Odbyła się premiera filmu „Paweł i Gaweł” w reżyserii Mieczysława Krawicza. W głównych rolach wystąpili Eugeniusz Bodo i Adolf Dymsza, a film należy dziś do klasyki kina II Rzeczypospolitej.

1939 – Niemcy zajęli Białystok. Okupacja niemiecka trwała jednak krótko, ponieważ po agresji Związku Sowieckiego miasto znalazło się w sowieckiej strefie wpływów i zostało przekazane Armii Czerwonej.

1939 – W Tallinnie rozpoczęło się internowanie ORP „Orzeł” przez władze estońskie. Załoga nie pogodziła się z rozbrajaniem jednostki i w nocy z 17 na 18 września, pod dowództwem kpt. mar. Jana Grudzińskiego, uciekła z portu, a następnie przedarła się do Wielkiej Brytanii.

1939 – W Inowrocławiu Niemcy zamordowali dr. Leopolda Levy’ego, jedną z najważniejszych postaci miejscowej społeczności żydowskiej. Leopold Levy był prawnikiem, przedsiębiorcą i działaczem społecznym, przez wiele lat zasiadał w inowrocławskiej Radzie Miejskiej i przez pewien okres stał na jej czele. Jego śmierć była jednym z pierwszych aktów terroru skierowanego przeciwko żydowskim mieszkańcom okupowanego Inowrocławia.

1940 – 15 września przeszedł do historii Wielkiej Brytanii jako Battle of Britain Day – Dzień Bitwy o Anglię. Luftwaffe przeprowadziła dwa potężne naloty na Londyn i południowo-wschodnią Anglię, jednak RAF odparł ataki i zadał Niemcom ciężkie straty. Niepowodzenie pokazało niemieckiemu dowództwu, że RAF nie został zniszczony, a uzyskanie przewagi powietrznej przed ewentualną inwazją staje się nierealne.

1940 – W Inowrocławiu rozpoczął działalność niemiecki obóz na Błoniach, oddany tego dnia do dyspozycji miejscowej placówki Gestapo. Obóz znajdował się przy dzisiejszej ul. Okrężek i funkcjonował do stycznia 1945 roku. Trafiali tam członkowie polskiego podziemia, osoby uchylające się od wywózki na roboty przymusowe, ludzie pomagający jeńcom oraz jeńcy różnych narodowości. Więźniowie byli bici, torturowani, głodzeni i zmuszani do ciężkiej pracy. Przez Błonia przeszło około 10 tys. osób.

1941 – W Lipnikach na Wołyniu urodził się Mirosław Hermaszewski, pilot wojskowy i pierwszy Polak, który znalazł się w kosmosie. W czerwcu 1978 roku wystartował z Bajkonuru na pokładzie statku Sojuz 30, wykonał 126 okrążeń Ziemi i spędził w przestrzeni kosmicznej niemal osiem dni.

1944 – Podczas Powstania Warszawskiego poległ Andrzej Romocki „Morro”, jeden z najbardziej znanych dowódców batalionu „Zośka”. Dowodził 2. kompanią „Rudy”, walczył od Woli przez Stare Miasto po Czerniaków i zginął nad Wisłą, mając zaledwie 21 lat.

1946 – Urodził się Tommy Lee Jones, amerykański aktor znany m.in. z filmów „Ścigany”, „Faceci w czerni”, „To nie jest kraj dla starych ludzi” i „JFK”. Za rolę w „Ściganym” otrzymał Oscara.

1946 – Tego samego dnia urodził się Oliver Stone, amerykański reżyser i scenarzysta. Nakręcił m.in. „Pluton”, „Wall Street”, „JFK”, „Urodzonego 4 lipca” i „The Doors”.

1949 – W Warszawie rozpoczął się IV Międzynarodowy Konkurs Pianistyczny im. Fryderyka Chopina – pierwszy konkurs po II wojnie światowej. Pierwszą nagrodę przyznano ex aequo Halinie Czerny-Stefańskiej i Belli Dawidowicz.

1950 – W Warszawie urodził się Tomasz Jastrun, poeta, prozaik, eseista i krytyk literacki. W okresie PRL był związany z opozycją demokratyczną i publikował również w drugim obiegu.

1962 – W Inowrocławiu zmarł Jan Chwalisz, urzędnik państwowy oraz działacz rolniczy i spółdzielczy. Był absolwentem Szkoły Rolniczej w Inowrocławiu i przez dziesięciolecia angażował się w działalność organizacji rolniczych oraz Spółdzielni Mieszkaniowej „Zagroda”.

1967 – Utworzono rezerwat przyrody „Nadgoplański Park Tysiąclecia”. Celem ochrony było zachowanie ostoi ptaków wodnych i błotnych, środowiska jeziora Gopło oraz obszarów związanych z początkami polskiej państwowości. Dopiero w 1992 roku powstał tam Nadgoplański Park Tysiąclecia jako park krajobrazowy.

1967 – Odbyła się premiera filmu „Sami swoi” w reżyserii Sylwestra Chęcińskiego. Historia zwaśnionych rodzin Kargulów i Pawlaków stała się jedną z najbardziej popularnych polskich komedii, a w rolach głównych wystąpili Wacław Kowalski i Władysław Hańcza.

1977 – Zakończono budowę Zakładów Przemysłu Odzieżowego „Modus” w Inowrocławiu. Nowoczesny wówczas zakład powstał przy ul. Transportowca i stał się jednym z elementów przemysłowego krajobrazu miasta w końcowym okresie PRL.

1977 – W Londynie urodził się Tom Hardy, brytyjski aktor znany m.in. z filmów „Incepcja”, „Mroczny Rycerz powstaje”, „Mad Max: Na drodze gniewu”, „Dunkierka”, „Zjawa” oraz serii „Venom”.

1978 – W Warszawie otwarto Muzeum Karykatury, jedną z nielicznych na świecie placówek poświęconych wyłącznie karykaturze i rysunkowi satyrycznemu. Twórcą muzeum był Eryk Lipiński.

1981 – „Dar Pomorza” wyruszył w ostatni rejs szkolny. Biała Fregata służyła polskiemu szkolnictwu morskiemu przez ponad pół wieku, odbyła 105 podróży i wyszkoliła niemal 14 tys. praktykantów.

1982 – Podczas stanu wojennego został aresztowany Jan Józef Lipski, pisarz, historyk literatury i jeden ze współtwórców KOR. Do Polski wrócił po leczeniu w Londynie, mimo że wiedział, iż może zostać zatrzymany.

1984 – W Londynie urodził się książę Harry, młodszy syn ówczesnego księcia Karola i księżnej Diany. Przez dziesięć lat służył w brytyjskich siłach zbrojnych i dwukrotnie brał udział w misjach w Afganistanie.

1986 – W ramach szerokiej amnestii komunistyczne władze zwolniły ostatnią dużą grupę więźniów politycznych. Wśród zwalnianych w tych dniach byli m.in. Zbigniew Bujak, Władysław Frasyniuk i Bogdan Lis.

1988 – W willi MSW przy ul. Zawrat w Warszawie odbyło się drugie spotkanie Lecha Wałęsy z gen. Czesławem Kiszczakiem. Rozmowy były jednym z etapów prowadzących kilka miesięcy później do Okrągłego Stołu.

1992 – Na Florydzie zmarł Władysław Wagner, pierwszy Polak, który opłynął świat na jachtach żaglowych. Podróż rozpoczął w Gdyni w 1932 roku i zakończył w 1939 roku.

1993 – Ostatnie oddziały rosyjskie opuściły garnizon w Legnicy, przez dziesięciolecia będący jednym z najważniejszych centrów wojsk sowieckich w Polsce.

2011 – W Warszawie zmarła Regina Smendzianka, wybitna pianistka i pedagog, laureatka IV Konkursu Chopinowskiego z 1949 roku.

2019 – W Warszawie otwarto trzy kolejne stacje drugiej linii metra: Szwedzka, Targówek Mieszkaniowy i Trocka.

2020 – W Warszawie zmarł Jan Krenz, wybitny dyrygent i kompozytor. Skomponował m.in. muzykę do „Kanału” Andrzeja Wajdy, „Eroiki” i „Zezowatego szczęścia” Andrzeja Munka.

::news{"type":"see-also","item":"65102"}

::event{"type":"vertical","item":"5820"}

::addons{"type":"only-with-us","color":"black"}