Kalendarium ciekawostek z foto-zagadką: 19 września

19 września to dzień wielkich wydarzeń wojennych, politycznych i kulturalnych. Tego dnia zakończyło się nieudane oblężenie Malborka, pod Cecorą wojska Rzeczypospolitej poniosły klęskę, a we wrześniu 1939 roku rozegrała się słynna szarża pod Wólką Węglową i padła Kępa Oksywska. W lokalnej historii pojawiają się z kolei Pieranie oraz przedwojenny Inowrocław.

📸 Rozpoznajesz to miejsce? Każde wydanie naszego kalendarium ilustrujemy starym zdjęciem Inowrocławia. Spróbujcie odgadnąć, co przedstawia fotografia, gdzie została wykonana i z jakiego okresu może pochodzić. Piszcie w komentarzach, dzielcie się wspomnieniami i uzupełniajcie historię tego miejsca. Może ktoś z Was wie o nim coś, czego nie znajdziemy w żadnej kronice?

::addons{"type":"only-with-us","color":"black"}

Co wydarzyło się 19 września?

1410 – Wojska polsko-litewskie króla Władysława Jagiełły zakończyły trwające od 25 lipca oblężenie Malborka. Po wielkim zwycięstwie pod Grunwaldem wydawało się, że upadek stolicy zakonu jest możliwy, jednak Krzyżacy zdołali przygotować zamek do obrony. Kluczową rolę odegrał Henryk von Plauen, który zgromadził załogę i zaopatrzenie. Sytuacja armii królewskiej stopniowo się pogarszała, część wojsk opuściła obóz, narastały problemy aprowizacyjne, a zakon odzyskiwał inicjatywę. 19 września Władysław Jagiełło nakazał przerwać oblężenie i rozpocząć odwrót. Malbork pozostał w rękach krzyżackich, a wielkie zwycięstwo grunwaldzkie nie doprowadziło do likwidacji państwa zakonnego.

1551 – Urodził się Henryk Walezy, francuski książę, który w 1573 roku został pierwszym królem Polski wybranym w wolnej elekcji. Jego polskie panowanie trwało bardzo krótko. Po śmierci brata, króla Francji Karola IX, Henryk Walezy potajemnie opuścił Kraków i wrócił do ojczyzny, gdzie jako Henryk III objął francuski tron. Do Polski już nie powrócił.

1620 – Pod Cecorą zakończyła się zasadnicza bitwa wojsk Rzeczypospolitej dowodzonych przez hetmana Stanisława Żółkiewskiego z przeważającymi siłami osmańsko-tatarskimi. Polacy znaleźli się w bardzo trudnym położeniu i rozpoczęli później odwrót w kierunku Dniestru. Hetman nie zginął jednak 19 września – poległ dopiero w nocy z 6 na 7 października, gdy podczas ostatniej fazy odwrotu polski tabor został rozerwany. Klęska cecorska otworzyła drogę do kolejnej wielkiej konfrontacji z Imperium Osmańskim, zakończonej rok później obroną Chocimia.

1657 – W Welawie przedstawiciele Rzeczypospolitej i elektora brandenburskiego Fryderyka Wilhelma uzgodnili porozumienie, na mocy którego Hohenzollernowie uzyskiwali suwerenność w Prusach Książęcych i przestawali być lennikami króla polskiego. Była to ogromna polityczna koncesja ze strony osłabionej potopem szwedzkim Rzeczypospolitej. Postanowienia zostały następnie sfinalizowane w traktatach welawsko-bydgoskich. W dłuższej perspektywie uniezależnienie Prus Książęcych stworzyło podstawy do budowy silnego państwa pruskiego, które w XVIII wieku uczestniczyło w rozbiorach Polski.

1731 – Kronika kościoła w Pieraniu na Kujawach odnotowała niezwykłe zdarzenie. Według zapisu 19 września, w obecności o. Tomasza z klasztoru franciszkanów w Inowrocławiu, lampa przed słynącym łaskami obrazem Matki Bożej Pierańskiej miała zapalić się sama. Informację należy traktować jako zapis dawnej tradycji religijnej i świadectwo historii kultu obrazu, który przez stulecia przyciągał do Pierania pielgrzymów z Kujaw i dalszych okolic.

1797 – W Grodnie urodził się January Suchodolski, malarz batalista i oficer Wojska Polskiego. Brał udział w powstaniu listopadowym, a w swojej twórczości wielokrotnie przedstawiał wydarzenia z historii polskiego oręża. Malował m.in. sceny z wojen napoleońskich, powstania listopadowego i wcześniejszych dziejów Rzeczypospolitej.

1863 – W Warszawie przeprowadzono zamach na rosyjskiego namiestnika Królestwa Polskiego gen. Fiodora Berga. Powstańcy zrzucili z okien Pałacu Zamoyskich bomby na przejeżdżający Nowym Światem powóz namiestnika, jednak Fiodor Berg nie odniósł poważniejszych obrażeń. W odwecie Rosjanie splądrowali budynek i wyrzucili z niego na bruk m.in. fortepian należący wcześniej do Fryderyka Chopina. Wydarzenie stało się później inspiracją dla wiersza Cypriana Kamila Norwida „Fortepian Szopena”.

1892 – Urodził się Jan Piekałkiewicz, ekonomista, statystyk i działacz ruchu ludowego. Podczas okupacji został Delegatem Rządu RP na Kraj, czyli najwyższym cywilnym przedstawicielem legalnego rządu polskiego działającego na emigracji. W 1943 roku został aresztowany przez Gestapo i po brutalnym śledztwie zamordowany na Pawiaku.

1893 – Urodził się Mieczysław Niedziałkowski, polityk PPS, publicysta i jeden z najważniejszych działaczy polskiej lewicy demokratycznej okresu międzywojennego. Był posłem, przeciwnikiem sanacji i współtwórcą Centrolewu. We wrześniu 1939 roku organizował Robotniczą Brygadę Obrony Warszawy. Aresztowany przez Niemców, został zamordowany w Palmirach w czerwcu 1940 roku.

1897 – W Pawłowie koło Lwowa zmarł Kornel Ujejski, poeta i publicysta, jeden z przedstawicieli polskiego romantyzmu. Szczególną popularność przyniósł mu „Chorał”, rozpoczynający się od słów „Z dymem pożarów, z kurzem krwi bratniej”.

1904 – Urodził się Paweł Finder, przed wojną działacz Komunistycznej Partii Polski, a podczas okupacji jeden z przywódców Polskiej Partii Robotniczej. W 1943 roku został aresztowany przez Gestapo. Niemcy rozstrzelali go w lipcu 1944 roku.

1921 – Urodził się Emanuel Halicz, historyk specjalizujący się m.in. w dziejach powstania styczniowego i epoki napoleońskiej. Po antysemickiej kampanii 1968 roku został usunięty z Wojskowej Akademii Politycznej i wyemigrował z Polski. Później wykładał na Uniwersytecie w Kopenhadze i współpracował z paryskimi „Zeszytami Historycznymi” środowiska Jerzego Giedroycia.

1930 – Urodziła się Hanna Świda-Ziemba, socjolożka i badaczka polskiego społeczeństwa. W swoich pracach analizowała m.in. kolejne pokolenia młodzieży PRL, mechanizmy funkcjonowania systemu komunistycznego oraz przemiany wartości. W okresie stanu wojennego związała się z opozycją i została internowana.

1935 – Zmarł Konstanty Ciołkowski, jeden z najważniejszych teoretyków astronautyki. Był synem Polaka Edwarda Ciołkowskiego. Już na przełomie XIX i XX wieku prowadził badania dotyczące rakiet, lotów kosmicznych i możliwości budowania stacji poza Ziemią. Jego równanie opisujące ruch rakiety pozostaje jednym z fundamentów mechaniki lotów kosmicznych.

1937 – Bp Antoni Laubitz poświęcił w Inowrocławiu figurę Najświętszej Maryi Panny, ustawioną u zbiegu ulic Królowej Jadwigi i dzisiejszej ul. Laubitza. Monument miał około czterech metrów wysokości, a jego twórcą był bydgoski rzeźbiarz Piotr Triebler. Figura była jednym z charakterystycznych elementów przedwojennej przestrzeni miasta.

1938 – W Warszawie urodził się Zygmunt Krauze, kompozytor i pianista, jeden z ważniejszych przedstawicieli polskiej muzyki współczesnej. Jego twórczość obejmuje kompozycje fortepianowe, kameralne, symfoniczne i operowe.

1939 – Pod Wólką Węglową 14. Pułk Ułanów Jazłowieckich przeprowadził jedną z najsłynniejszych szarż polskiej kawalerii podczas kampanii wrześniowej. Jej celem było przebicie niemieckiego pierścienia i otwarcie drogi dla oddziałów Armii „Poznań” przedzierających się do Warszawy po bitwie nad Bzurą. Ułani ponieśli ciężkie straty, ale przełamali niemieckie pozycje i część polskich wojsk mogła kontynuować marsz ku stolicy. Szarża była klasycznym atakiem kawalerii na piechotę i nie miała nic wspólnego z propagandowym mitem o polskich jeźdźcach atakujących szablami niemieckie czołgi.

1939 – Po niezwykle ciężkich walkach padła Kępa Oksywska, ostatni wielki punkt Lądowej Obrony Wybrzeża poza nadal walczącym Helem. Oddziały płk. Stanisława Dąbka od wielu dni znajdowały się w całkowitym okrążeniu, były wyczerpane i miały coraz mniej amunicji. 19 września Niemcy przeprowadzili ostateczne natarcie. Ranny Stanisław Dąbek, nie chcąc dostać się do niewoli, popełnił samobójstwo. Około godz. 17 zakończył się zorganizowany opór Kępy Oksywskiej. Obrona Wybrzeża pochłonęła ogromne straty i należy do najbardziej dramatycznych epizodów kampanii 1939 roku.

1939 – W wyniku ran odniesionych podczas bitwy nad Bzurą zmarł gen. Stanisław Grzmot-Skotnicki, dowódca Grupy Operacyjnej „Czersk”. Był oficerem kawalerii i jednym z dowódców uczestniczących w największej polskiej operacji zaczepnej kampanii wrześniowej.

1939 – Armia Czerwona zajęła Wilno, dwa dni po rozpoczęciu sowieckiej agresji na Polskę. W październiku ZSRR przekazał Wilno wraz z częścią Wileńszczyzny Litwie, jednak już w 1940 roku Sowieci zajęli całą Litwę i włączyli ją do Związku Sowieckiego.

1940 – Podczas wielkiej niemieckiej łapanki na warszawskim Żoliborzu dobrowolnie dał się zatrzymać Witold Pilecki. Był to element niezwykle ryzykownej misji polskiego podziemia. Pod przybranym nazwiskiem Tomasz Serafiński miał dostać się do KL Auschwitz, zebrać informacje o obozie i stworzyć tam konspirację. Po dwóch dniach został przewieziony do Auschwitz, gdzie otrzymał numer 4859. W obozie stworzył Związek Organizacji Wojskowej, którego członkowie pomagali więźniom i przekazywali na zewnątrz informacje o niemieckich zbrodniach. W 1943 roku Witold Pilecki uciekł z obozu.

1943 – Urodził się Janusz Kondratiuk, reżyser i scenarzysta. Szczególne miejsce w jego dorobku zajmuje film „Dziewczyny do wzięcia”, jeden z najbardziej charakterystycznych obrazów polskiego kina lat 70.

1943 – Z niemieckiego oflagu VI B w Dössel koło Warburga uciekło podziemnym tunelem 47 polskich jeńców wojennych. Niemcom udało się schwytać 37 uciekinierów. Zostali oni później zamordowani, przede wszystkim w KL Buchenwald. Represje objęły także kilku oficerów organizujących ucieczkę, którzy sami pozostali w obozie.

1947 – Urodził się Wiktor Jerofiejew, rosyjski pisarz i eseista, autor m.in. powieści „Dobry Stalin”. W czasach ZSRR został objęty zakazem druku. Wielokrotnie pisał o Polsce i uczestniczył w polskim życiu kulturalnym.

1947 – W Poznaniu urodziła się Urszula Sipińska, piosenkarka, kompozytorka i jedna z popularniejszych gwiazd polskiej estrady lat 60. i 70. Do jej najbardziej znanych utworów należą „Są takie dni w tygodniu”, „Weselne dzieci” i „Cudownych rodziców mam”.

1947 – W Warszawie urodził się Janusz Zaorski, reżyser, scenarzysta i producent filmowy. Zrealizował m.in. „Matkę Królów”, „Jezioro Bodeńskie” i „Piłkarski poker”. W latach 1991–1993 kierował Komitetem do spraw Radia i Telewizji.

1948 – Urodził się Jeremy Irons, brytyjski aktor filmowy i teatralny. Zagrał m.in. w „Misji”, „Nierozłącznych”, „Domu dusz”, „Szklanej pułapce 3” oraz serialu „Rodzina Borgiów”. Za rolę w filmie „Druga prawda” otrzymał Oscara.

1948 – W dawnym majątku Potulickich w Oborach pod Warszawą rozpoczął działalność Dom Pracy Twórczej, przez dziesięciolecia związany ze środowiskiem polskich pisarzy. Przebywali tam i tworzyli liczni wybitni autorzy literatury powojennej.

1949 – Urodziła się Twiggy, właściwie Lesley Lawson, brytyjska modelka i aktorka, jedna z największych ikon mody lat 60. Charakterystyczna szczupła sylwetka, krótkie włosy i mocno podkreślone oczy stały się symbolem londyńskiej kultury młodzieżowej tamtej dekady.

1952 – Urodził się Nile Rodgers, gitarzysta, kompozytor i producent, współtwórca zespołu Chic. Jest współautorem takich przebojów jak „Le Freak” czy „Good Times”, a jako producent i muzyk współpracował m.in. z Davidem Bowie, Madonną, Dianą Ross i Daft Punk.

1953 – Urodziła się Grażyna Szapołowska, jedna z najbardziej rozpoznawalnych polskich aktorek. Zagrała m.in. w filmach „Krótki film o miłości”, „Lata dwudzieste... lata trzydzieste...”, „Pan Tadeusz” i „Magnat”.

1965 – W Poznaniu odsłonięto Pomnik Powstańców Wielkopolskich, upamiętniający zwycięskie powstanie z lat 1918–1919. Autorem monumentu był Alfred Wiśniewski.

1966 – Odbyła się premiera filmu „Piekło i niebo” w reżyserii Stanisława Różewicza. Fantastyczna komedia z Kazimierzem Rudzkim w jednej z głównych ról przedstawiała satyryczną wizję zaświatów.

1968 – W Częstochowie urodził się Paweł Łukaszewski, kompozytor i dyrygent specjalizujący się szczególnie w muzyce chóralnej i sakralnej.

1971 – W Warszawie urodził się Tomasz Gudzowaty, fotograf znany przede wszystkim z fotografii dokumentalnej i sportowej. Wielokrotnie zdobywał nagrody World Press Photo.

1980 – Odbyła się premiera filmu „Constans” w reżyserii Krzysztofa Zanussiego. Film zdobył wcześniej Nagrodę Jury na festiwalu w Cannes i należy do najważniejszych dzieł reżysera z tego okresu.

1980 – Telewizja Polska wyemitowała „Spokój” Krzysztofa Kieślowskiego, film zrealizowany kilka lat wcześniej, lecz zatrzymany przez cenzurę. Główną rolę zagrał Jerzy Stuhr.

1982 – Informatyk Scott Fahlman z Carnegie Mellon University zaproponował w elektronicznej dyskusji użycie znaków :-) do oznaczania żartobliwych wypowiedzi oraz :-( do wypowiedzi poważnych lub negatywnych. Wiadomość została wysłana dokładnie o godz. 11.44. Nie był to pierwszy w historii pomysł na graficzne przedstawienie emocji, ale właśnie od tej wiadomości wywodzi się współczesna tradycja tekstowych emotikonów używanych w komunikacji elektronicznej.

1987 – W Warszawie zmarł Wiktor Sadecki, aktor teatralny i filmowy, przez wiele lat związany z krakowskimi scenami. Wystąpił m.in. w „Wodzireju”, „Janosiku”, „Królowej Bonie” i „Chłopach”.

1988 – Rząd premiera Zbigniewa Messnera podał się do dymisji. Był to jeden z przejawów pogłębiającego się kryzysu gospodarczego i politycznego schyłkowego PRL. Niedługo później nowy gabinet utworzył Mieczysław Rakowski.

1989 – Polska i Wspólnoty Europejskie podpisały umowę dotyczącą handlu oraz współpracy gospodarczej. Był to jeden z pierwszych formalnych kroków zbliżających Polskę do zachodnioeuropejskich struktur gospodarczych jeszcze przed rozpoczęciem procesu stowarzyszeniowego i późniejszych negocjacji członkowskich.

1991 – Niemieccy turyści Erika Simon i Helmut Simon podczas wędrówki w Alpach Ötztalskich odkryli wystające z lodu ludzkie ciało. Początkowo sądzono, że są to szczątki zaginionego współczesnego alpinisty. Badania wykazały jednak, że odnaleziony mężczyzna zmarł ponad 5300 lat temu. Mumii nadano nazwę Ötzi – Człowiek Lodu. Znalezisko stało się jednym z najważniejszych odkryć archeologicznych XX wieku, dostarczając niezwykłych informacji o życiu ludzi epoki miedzi.

1993 – Odbyły się wybory parlamentarne, które całkowicie zmieniły układ polityczny w Polsce. Najwięcej mandatów zdobyły Sojusz Lewicy Demokratycznej i Polskie Stronnictwo Ludowe, które utworzyły później koalicję rządową. Premierem został Waldemar Pawlak. Wiele ugrupowań prawicowych nie przekroczyło wprowadzonego wcześniej progu wyborczego i znalazło się poza Sejmem.

1996 – W Warszawie zmarł Czesław Petelski, reżyser i scenarzysta. Wspólnie z żoną Ewą Petelską stworzył m.in. filmy „Ogniomistrz Kaleń”, „Jarzębina czerwona”, „Kopernik”, „Kamienne tablice” i „Urodziny młodego warszawiaka”.

2003 – Odbyła się premiera filmu „Stara baśń. Kiedy Słońce było bogiem” w reżyserii Jerzego Hoffmana, ekranizacji powieści Józefa Ignacego Kraszewskiego. W obsadzie znaleźli się m.in. Daniel Olbrychski, Michał Żebrowski, Bohdan Stupka i Małgorzata Foremniak.

2014 – Do kin wszedł film „Miasto 44” w reżyserii Jana Komasy. Widowiskowa opowieść o młodych uczestnikach Powstania Warszawskiego stała się jedną z najgłośniejszych polskich produkcji historycznych ostatnich dekad.

2019 – W Warszawie zmarł ks. Hubert Czuma, jezuita, duszpasterz i działacz opozycji demokratycznej. Był związany z ruchem antykomunistycznym, a później stał się jednym z ważnych duszpasterzy radomskiej „Solidarności”.

2021 – W Warszawie zmarł Jerzy Targalski „Józef Darski”, historyk, politolog i orientalista. Działał w demokratycznej opozycji, współpracował z KOR, „Solidarnością”, Radiem Wolna Europa i paryską „Kulturą”.

2022 – W Łodzi zmarł Piotr Marczewski, kompozytor, pianista i dyrygent. Tworzył muzykę filmową i telewizyjną, m.in. do produkcji „Znachor”, „Daleko od szosy”, „Kariera Nikodema Dyzmy”, „Trędowata” oraz animowanych „Przygód Kota Filemona”.

::news{"type":"see-also","item":"65114"}

::event{"type":"vertical","item":"5743"}

::addons{"type":"only-with-us","color":"black"}