Kalendarium ciekawostek z foto-zagadką: 20 września

20 września prowadzi od jednej z najbardziej niezwykłych chwil w historii Rzeczypospolitej – wkroczenia wojsk Stanisława Żółkiewskiego do Moskwy – przez zwycięską bitwę nad Niemnem aż po dramatyczny Wrzesień ’39. W lokalnej historii tego dnia odnajdujemy zarówno trudny epizod z dziejów żydowskiego Inowrocławia, jak i pamięć o Władysławie Sikorskim oraz wielki sukces tenisistów Goplanii.

📸 Rozpoznajesz to miejsce? Każde wydanie naszego kalendarium ilustrujemy starym zdjęciem Inowrocławia. Spróbujcie odgadnąć, co przedstawia fotografia, gdzie została wykonana i z jakiego okresu może pochodzić. Piszcie w komentarzach, dzielcie się wspomnieniami i uzupełniajcie historię tego miejsca. Może ktoś z Was wie o nim coś, czego nie znajdziemy w żadnej kronice?

::addons{"type":"only-with-us","color":"black"}

Co wydarzyło się 20 września?

1503 – W Wolborzu urodził się Andrzej Frycz Modrzewski, jeden z najwybitniejszych polskich myślicieli politycznych XVI wieku. Był sekretarzem królewskim na dworze Zygmunta I Starego, publicystą i zwolennikiem głębokich reform państwa. Najważniejszym jego dziełem stał się traktat „O poprawie Rzeczypospolitej”, w którym pisał o ustroju, prawie, Kościele, szkolnictwie i potrzebie większej równości wobec prawa. Jego poglądy wyprzedzały epokę i wzbudzały liczne kontrowersje.

1519 – Ferdynand Magellan wyruszył z Hiszpanii na wyprawę, która jako pierwsza w historii miała opłynąć Ziemię. Sam żeglarz nie doczekał końca podróży – zginął na Filipinach w 1521 roku – ale jeden z jego okrętów, „Victoria”, pod dowództwem Juana Sebastiána Elcano, powrócił do Hiszpanii w następnym roku. Wyprawa stała się jednym z największych osiągnięć epoki wielkich odkryć geograficznych.

1527 – Podczas polowania w Puszczy Niepołomickiej ciężarna królowa Bona Sforza spadła z konia spłoszonego przez niedźwiedzia. Wypadek doprowadził do przedwczesnego porodu. Urodzony królewicz Olbracht Jagiellończyk zmarł tego samego dnia. Był jedynym synem Zygmunta I Starego i Bony Sforzy poza przyszłym królem Zygmuntem II Augustem, który przeżył dzieciństwo.

1610 – Wojska Rzeczypospolitej dowodzone przez hetmana Stanisława Żółkiewskiego wkroczyły do Moskwy. Był to rezultat niezwykłego zwycięstwa pod Kłuszynem, po którym rosyjscy bojarzy zgodzili się na kandydaturę królewicza Władysława Wazy na cara pod warunkiem zachowania prawosławia. Polskie oddziały zajęły następnie Kreml i pozostawały w Moskwie do 1612 roku. Był to moment największej ekspansji politycznej Rzeczypospolitej na wschodzie, ale plan osadzenia polskiego królewicza na rosyjskim tronie ostatecznie upadł.

1658 – Król Jan II Kazimierz w piśmie z 20 września zezwolił władzom Inowrocławia na przejęcie placów i majątków należących do miejscowych Żydów, których oskarżono o współpracę ze Szwedami podczas potopu. Rajcy sprzedawali później część przejętych nieruchomości, a materiał po rozebranej synagodze miał zostać wykorzystany przy budowie kościoła w Parchaniu. Żydzi na krótko opuścili Inowrocław, ale pod koniec XVII wieku ponownie otrzymali prawo osiedlania się w mieście. Wydarzenie pozostaje jednym z trudniejszych epizodów w wielowiekowej historii społeczności żydowskiej Inowrocławia.

1746 – W Vrbovém na terenie dzisiejszej Słowacji urodził się Maurycy Beniowski, żołnierz, podróżnik, awanturnik i autor pamiętników. Brał udział w konfederacji barskiej, dostał się do rosyjskiej niewoli i został zesłany na Kamczatkę, skąd zorganizował niezwykłą ucieczkę drogą morską. Później znalazł się we Francji i związał z francuskimi planami kolonialnymi na Madagaskarze. Wokół jego losów narosło wiele legend, do czego znacznie przyczyniły się jego barwne pamiętniki.

1761 – Uroczyście poświęcono kościół sióstr Wizytek przy Krakowskim Przedmieściu w Warszawie. Barokowa świątynia należy dziś do charakterystycznych zabytków Traktu Królewskiego. W XIX wieku jej organistą był przez pewien czas młody Fryderyk Chopin, który grał podczas nabożeństw dla uczniów Liceum Warszawskiego.

1902 – Urodził się gen. Franciszek Kamiński, działacz ruchu ludowego i podczas II wojny światowej komendant główny Batalionów Chłopskich. Formacja ta była jedną z największych organizacji zbrojnych Polskiego Państwa Podziemnego, skupiającą przede wszystkim mieszkańców wsi i działaczy ruchu ludowego.

1907 – Urodził się Stefan Kieniewicz, jeden z najwybitniejszych polskich historyków XX wieku, specjalizujący się przede wszystkim w dziejach XIX wieku i powstania styczniowego. Był profesorem Uniwersytetu Warszawskiego, redaktorem „Przeglądu Historycznego” i autorem prac, które przez dziesięciolecia pozostawały podstawowymi opracowaniami dotyczącymi polskich powstań narodowych.

1917 – Francja jako pierwsze państwo Ententy uznała Komitet Narodowy Polski kierowany przez Romana Dmowskiego za jedynego prawnego reprezentanta sprawy polskiej na Zachodzie. Komitet, mający siedzibę w Paryżu, prowadził działalność dyplomatyczną i sprawował polityczną kontrolę nad tworzoną we Francji Armią Polską. W następnych miesiącach podobne uznanie wyraziły Wielka Brytania, Włochy i Stany Zjednoczone.

1920 – Rozpoczęła się bitwa nad Niemnem, druga po Bitwie Warszawskiej wielka ofensywa Wojska Polskiego przeciwko Armii Czerwonej. Żołnierze 2. Armii pod dowództwem Edwarda Rydza-Śmigłego ruszyli w kierunku Grodna, a Józef Piłsudski przygotował manewr mający obejść i rozbić główne siły sowieckie. Walki trwały do 26 września i zakończyły się zdecydowanym zwycięstwem Polski. Armia Czerwona rozpoczęła generalny odwrót, a zwycięstwo nad Niemnem ostatecznie odebrało bolszewikom możliwość prowadzenia kolejnej wielkiej ofensywy na zachód.

1928 – W Poznaniu urodził się Jerzy Topolski, historyk i jeden z najważniejszych polskich specjalistów w dziedzinie metodologii historii. Był profesorem Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza i autorem licznych prac dotyczących sposobów badania oraz interpretowania procesów historycznych.

1934 – W Warszawie zmarł gen. Julian Stachiewicz, legionista, członek Polskiej Organizacji Wojskowej i historyk wojskowości. Podczas wojny polsko-bolszewickiej był szefem Oddziału III Sztabu Ścisłego Naczelnego Dowództwa, a później współtworzył instytucje zajmujące się dokumentowaniem historii Wojska Polskiego.

1934 – W Rzymie urodziła się Sophia Loren, jedna z największych gwiazd w historii europejskiego kina. Wystąpiła m.in. w filmach „Matka i córka”, „Małżeństwo po włosku” i „Wczoraj, dziś, jutro”. Za rolę w „Matce i córce” zdobyła Oscara, stając się pierwszą aktorką wyróżnioną tą nagrodą za pierwszoplanową rolę zagraną w filmie nieanglojęzycznym.

1939 – Bitwa nad Bzurą weszła w swoją końcową fazę. Gen. Tadeusz Kutrzeba wraz ze sztabem i częścią żołnierzy zdołał przebić się przez Puszczę Kampinoską do Warszawy, gdzie objął stanowisko zastępcy dowódcy Armii „Warszawa”. Większość rozbitych oddziałów Armii „Poznań” i „Pomorze” została jednak otoczona przez Niemców, a tysiące żołnierzy dostały się do niewoli. W opracowaniach spotyka się zarówno 20, jak i 22 września jako datę zakończenia bitwy, dlatego 20 września najlepiej traktować jako moment załamania zorganizowanych działań jej głównych sił.

1939 – Zakończyła się pierwsza bitwa pod Tomaszowem Lubelskim. Otoczone oddziały Armii „Kraków” i „Lublin” dowodzone przez gen. Tadeusza Piskora po kilku dniach ciężkich walk zostały zmuszone do kapitulacji. Polacy próbowali przebić się w kierunku Lwowa i granicy rumuńskiej, ale brak paliwa, amunicji i ogromna przewaga niemiecka uniemożliwiły dalszą walkę.

1939 – Podczas zajmowania Kut przez Armię Czerwoną zginął Tadeusz Dołęga-Mostowicz, jeden z najpopularniejszych polskich pisarzy okresu międzywojennego. Był autorem m.in. „Kariery Nikodema Dyzmy”, „Znachora”, „Profesora Wilczura” i „Pamiętnika pani Hanki”. Okoliczności jego śmierci nie są całkowicie jasne, jednak najczęściej przyjmuje się, że zginął podczas starcia z sowieckimi żołnierzami. Miał 41 lat.

1939 – Armia Czerwona prowadziła ciężkie walki o Grodno, jednocześnie nacierając na Kowel i Lwów. Szczególnie dramatyczna była obrona Grodna, gdzie obok żołnierzy walczyli policjanci, harcerze i mieszkańcy miasta. Sowieci używali przeciw obrońcom czołgów, a po zajęciu miasta dokonali represji i egzekucji części jego obrońców.

1939 – Polski okręt podwodny ORP „Wilk” dotarł do szkockiego Rosyth po niezwykle ryzykownym przedarciu się przez Bałtyk i kontrolowane przez Niemców cieśniny duńskie. Dowodzony przez kpt. mar. Bogusława Krawczyka okręt uniknął internowania i jako pierwszy polski okręt podwodny po rozpoczęciu wojny dotarł do Wielkiej Brytanii, gdzie kontynuował służbę u boku Royal Navy.

1946 – W Gliwicach urodził się Julian Kornhauser, poeta, prozaik, krytyk literacki i tłumacz literatury serbskiej oraz chorwackiej. Był jednym ze współtwórców grupy poetyckiej „Teraz” i ważnym przedstawicielem Nowej Fali. Przez wiele lat wykładał na Uniwersytecie Jagiellońskim.

1948 – Urodził się George R.R. Martin, amerykański pisarz science fiction i fantasy, autor cyklu „Pieśń lodu i ognia”, który stał się podstawą serialu „Gra o tron”. Tworzył także opowiadania, scenariusze telewizyjne oraz inne cykle literackie.

1961 – W wypadku samochodowym zginął Andrzej Munk, jeden z najważniejszych reżyserów polskiej szkoły filmowej. Był twórcą „Człowieka na torze”, „Eroiki” i „Zezowatego szczęścia”. W chwili śmierci pracował nad „Pasażerką”, której nie zdążył ukończyć. Film został później dokończony przez jego współpracowników.

1963 – Odbyła się premiera „Pasażerki”, ostatniego filmu Andrzeja Munka. Po śmierci reżysera produkcję ukończył Witold Lesiewicz wraz z zespołem współpracowników. Opowieść o spotkaniu byłej więźniarki Auschwitz z dawną nadzorczynią obozową stała się jednym z najważniejszych polskich filmów podejmujących temat Zagłady i pamięci o niemieckich obozach koncentracyjnych.

1973 – Na Cmentarzu Powstańców Warszawy na Woli odsłonięto pomnik „Polegli – Niepokonani”. Monument stanął na wielkim kurhanie zawierającym około 12 ton prochów mieszkańców stolicy zabitych i spalonych podczas Powstania Warszawskiego. Szacuje się, że w mogile spoczywają szczątki dziesiątek tysięcy osób.

1976 – Urodziła się Agata Buzek, aktorka teatralna i filmowa. Wystąpiła m.in. w „Rewersie”, „Niewinnych”, „Moje wspaniałe życie” i wielu produkcjach zagranicznych. Za główną rolę w filmie „Rewers” została uhonorowana Polską Nagrodą Filmową Orzeł.

1978 – Na granicy polsko-czechosłowackiej w Karkonoszach spotkali się przedstawiciele KSS KOR i czechosłowackiej Karty 77. Wśród uczestników znajdowali się działacze demokratycznej opozycji obu państw. Spotkania te pomagały budować ponadgraniczną współpracę środowisk sprzeciwiających się komunistycznym władzom Europy Środkowej.

1981 – W Parchaniu odbyły się uroczystości związane z setną rocznicą urodzin gen. Władysława Sikorskiego, który w okresie międzywojennym posiadał w tej miejscowości majątek i wielokrotnie tam przebywał. Odsłonięto obelisk zaprojektowany przez inowrocławskiego plastyka Mariana Kokoszyńskiego, miejscowej szkole nadano imię generała, odsłonięto tablicę pamiątkową i uruchomiono Izbę Pamięci. Parchanie do dziś pozostaje jednym z najważniejszych miejsc w regionie związanych z Władysławem Sikorskim.

1982 – Odbyła się premiera filmu „Dolina Issy” w reżyserii Tadeusza Konwickiego, ekranizacji powieści Czesława Miłosza. Filmowa opowieść o dzieciństwie, pamięci i utraconym świecie kresowego dworu należy do charakterystycznych dzieł polskiego kina początku lat 80.

1984 – Juniorzy Goplanii Inowrocław zdobyli drużynowe mistrzostwo Polski w tenisie ziemnym. Zespół przygotował trener Jerzy Gumuła, jedna z najważniejszych postaci w historii inowrocławskiego tenisa. Był to jeden z największych sukcesów młodzieżowej sekcji Goplanii, która w latach 80. należała do krajowej czołówki, a rok później ponownie sięgnęła po drużynowe mistrzostwo Polski.

1985 – Podczas wizyty w Waszyngtonie prymas Polski kard. Józef Glemp wezwał władze Stanów Zjednoczonych do zniesienia sankcji gospodarczych nałożonych na PRL po wprowadzeniu stanu wojennego. Argumentował, że ich skutki odczuwa przede wszystkim polskie społeczeństwo.

2005 – W Wiedniu zmarł Szymon Wiesenthal, były więzień niemieckich obozów koncentracyjnych i jeden z najbardziej znanych tropicieli nazistowskich zbrodniarzy. Po wojnie przez dziesięciolecia zbierał dokumentację dotyczącą sprawców Zagłady i zabiegał o postawienie ich przed sądem.

2020 – Zmarła Ewa Berberyusz, reporterka, publicystka i działaczka opozycyjna związana z „Solidarnością” oraz paryską „Kulturą”. Była autorką książek reporterskich i biograficznych, w tym prac poświęconych Jerzemu Giedroyciowi i gen. Władysławowi Andersowi.

::news{"type":"see-also","item":"65117"}

::event{"type":"vertical","item":"5814"}

::addons{"type":"only-with-us","color":"black"}