Kalendarium ciekawostek z foto-zagadką: 23 września

23 września łączy wielką historię z nauką, muzyką, kinem i lokalnymi dziejami Kujaw. Tego dnia koronowano Jana I Olbrachta, uchwalono budowę portu w Gdyni, odkryto Neptuna, powstał Komitet Obrony Robotników, a na świat przyszli John Coltrane, Ray Charles, Bruce Springsteen i Janusz Gajos. W regionalnym kalendarium ważne miejsce zajmuje Józefat Komaszewski ze Strzelna, później związany z Inowrocławiem.

📸 Rozpoznajesz to miejsce? Każde wydanie naszego kalendarium ilustrujemy starym zdjęciem Inowrocławia. Spróbujcie odgadnąć, co przedstawia fotografia, gdzie została wykonana i z jakiego okresu może pochodzić. Piszcie w komentarzach, dzielcie się wspomnieniami i uzupełniajcie historię tego miejsca. Może ktoś z Was wie o nim coś, czego nie znajdziemy w żadnej kronice?

::addons{"type":"only-with-us","color":"black"}

Co wydarzyło się 23 września?

1492 – W katedrze na Wawelu został koronowany na króla Polski Jan I Olbracht, syn Kazimierza IV Jagiellończyka i Elżbiety Rakuszanki. Panował do 1501 roku, a jego rządy zapisały się m.in. nieudaną wyprawą mołdawską z 1497 roku. Z tym wydarzeniem późniejsza tradycja połączyła powiedzenie „za króla Olbrachta wyginęła szlachta”, choć jego dosłowne rozumienie znacznie wyolbrzymia rzeczywiste straty.

1816 – W Marymoncie pod Warszawą powołano Instytut Agronomiczny, pierwszą wyższą szkołę rolniczą na ziemiach polskich. Placówka kształciła specjalistów zajmujących się nowoczesnym rolnictwem, gospodarowaniem i leśnictwem. Jej tradycje kontynuowała później Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie.

1846 – W nocy z 23 na 24 września astronomowie Johann Gottfried Galle i Heinrich Louis d’Arrest zaobserwowali po raz pierwszy Neptuna w miejscu przewidzianym wcześniej dzięki obliczeniom matematycznym. Kluczową rolę odegrały obliczenia Urbaina Le Verriera, który na podstawie zaburzeń orbity Urana przewidział położenie nieznanej planety. Był to jeden z najbardziej spektakularnych przypadków w historii nauki, gdy istnienie obiektu astronomicznego zostało najpierw wyliczone, a dopiero później potwierdzone teleskopem.

1862 – Król Prus Wilhelm I mianował Ottona von Bismarcka premierem Prus. Polityk w kolejnych latach doprowadził poprzez wojny i dyplomację do zjednoczenia Niemiec pod przewodnictwem Prus, a w 1871 roku został pierwszym kanclerzem Cesarstwa Niemieckiego. Jego polityka wobec Polaków w zaborze pruskim obejmowała nasilającą się germanizację i Kulturkampf.

1864 – W Strzelnie urodził się Józefat Komaszewski, mistrz garncarski, przedsiębiorca i działacz miejski związany później z Inowrocławiem. Był właścicielem największej na Kujawach inowrocławskich fabryki pieców glinkowych, a także aktywnym członkiem Rady Miejskiej i radcą Magistratu. Zmarł w 1933 roku w Inowrocławiu.

1898 – W Warszawie urodziła się Jadwiga Smosarska, największa gwiazda polskiego kina okresu międzywojennego. Grała m.in. w filmach „Trędowata”, „Księżna Łowicka”, „Barbara Radziwiłłówna”, „Dwie Joasie” i „Jadzia”. Jej popularność była tak ogromna, że należała do najbardziej rozpoznawalnych postaci życia kulturalnego II Rzeczypospolitej.

1922 – Sejm Ustawodawczy uchwalił ustawę o budowie portu morskiego w Gdyni. Rząd został upoważniony do przeprowadzenia wszystkich działań niezbędnych do stworzenia portu użyteczności publicznej. Decyzja miała strategiczne znaczenie dla odrodzonego państwa, które potrzebowało niezależnego dostępu do morza i własnego wielkiego portu handlowego. W ciągu kilkunastu lat niewielka Gdynia zmieniła się w nowoczesne miasto portowe.

1926 – W Hamlet w Karolinie Północnej urodził się John Coltrane, jeden z najwybitniejszych saksofonistów w historii jazzu. Grał m.in. z Milesem Davisem i Theloniousem Monkiem, a później stworzył własny kwartet. Jego album „A Love Supreme” należy do najważniejszych płyt jazzowych XX wieku, a sposób improwizacji Johna Coltrane’a wywarł ogromny wpływ na kolejne pokolenia muzyków.

1930 – W Albany w stanie Georgia urodził się Ray Charles Robinson, znany jako Ray Charles. Łącząc gospel, blues, jazz, rhythm and blues oraz country, stał się jednym z twórców nowoczesnej muzyki soul. Do jego najsłynniejszych nagrań należą „What’d I Say”, „Georgia on My Mind”, „Hit the Road Jack” i „I Can’t Stop Loving You”. Mimo utraty wzroku w dzieciństwie stworzył trwającą ponad pół wieku karierę i stał się jedną z najważniejszych postaci amerykańskiej muzyki.

1932 – Oficjalnie zaczęła funkcjonować nazwa Królestwo Arabii Saudyjskiej. Król Abdulaziz ibn Saud zakończył w ten sposób wieloletni proces jednoczenia kontrolowanych przez siebie ziem Półwyspu Arabskiego. 23 września jest do dziś obchodzony w Arabii Saudyjskiej jako święto narodowe.

1934 – Z warszawskiego lotniska Mokotowskiego wystartowały załogi XXII zawodów balonowych o Puchar Gordona Bennetta. Była to pierwsza edycja tej prestiżowej imprezy organizowana w Polsce. Zwyciężyli później Franciszek Hynek i Władysław Pomaski na balonie „Kościuszko”, którzy po locie trwającym 44 godziny i 48 minut wylądowali w Związku Sowieckim po pokonaniu około 1333 kilometrów. Drugie miejsce również zajęła polska załoga – Zbigniew Burzyński i Jan Zakrzewski.

1939 – W Dąbrowie Górniczej urodził się Janusz Gajos, jeden z najwybitniejszych polskich aktorów teatralnych, filmowych i telewizyjnych. Ogromną popularność przyniosła mu rola Janka Kosa w serialu „Czterej pancerni i pies”, jednak w kolejnych dekadach stworzył dziesiątki zupełnie różnych kreacji. Zagrał m.in. w „Przesłuchaniu”, „Ucieczce z kina Wolność”, „Psach”, „Żółtym szaliku”, „Body/Ciało”, „Klerze” i serialu „Alternatywy 4”.

1939 – Podczas oblężenia Warszawy niemieckie pociski uszkodziły elektrownię, wskutek czego Polskie Radio musiało przerwać nadawanie stałego programu. Radio pozostawało jednym z najważniejszych źródeł informacji dla mieszkańców walczącej stolicy, a głos Stefana Starzyńskiego oraz komunikaty nadawane z Warszawy podtrzymywały morale obrońców.

1939 – W Londynie zmarł Sigmund Freud, austriacki neurolog i twórca psychoanalizy. Jego teorie dotyczące nieświadomości, snów, mechanizmów obronnych i struktury psychiki wywarły olbrzymi wpływ nie tylko na psychologię, ale również na filozofię, literaturę, sztukę i kulturę XX wieku.

1942 – Niemcy przeprowadzili likwidację getta w Szydłowcu, w którym przebywało około 16 tys. Żydów. Większość mieszkańców getta została deportowana do niemieckiego obozu zagłady w Treblince i tam zamordowana. Była to część prowadzonej przez III Rzeszę akcji systematycznej zagłady polskich Żydów.

1943 – Niemcy zakończyli likwidację getta w Wilnie. Większość pozostających jeszcze przy życiu Żydów wywieziono do obozów koncentracyjnych i obozów pracy, a część zamordowano. Likwidacja była ostatnim etapem zagłady jednej z najważniejszych przedwojennych społeczności żydowskich Europy Wschodniej.

1949 – W Long Branch w stanie New Jersey urodził się Bruce Springsteen, amerykański wokalista, gitarzysta i autor piosenek. Światową sławę przyniosły mu albumy „Born to Run”, „The River” i „Born in the U.S.A.”, a jego utwory często opowiadają o życiu klasy pracującej, amerykańskich miastach, marzeniach i społecznych rozczarowaniach.

1949 – Prezydent Stanów Zjednoczonych Harry Truman poinformował opinię publiczną, że Związek Sowiecki przeprowadził próbę broni atomowej. Sam test odbył się 29 sierpnia na poligonie w Semipałatyńsku. Oznaczało to koniec amerykańskiego monopolu atomowego i otwarcie nowego etapu nuklearnego wyścigu zbrojeń podczas zimnej wojny.

1953 – W Józefowie pod Warszawą urodził się Grzegorz Markowski, wokalista przez dziesięciolecia związany z zespołem Perfect. Jego charakterystyczny głos słychać w takich utworach jak „Autobiografia”, „Nie płacz Ewka”, „Chcemy być sobą”, „Niewiele ci mogę dać” i „Ale wkoło jest wesoło”.

1970 – Odbyła się premiera wojennego filmu „Tora! Tora! Tora!”, przedstawiającego japoński atak na Pearl Harbor z 7 grudnia 1941 roku. Produkcja powstała przy współpracy amerykańskich i japońskich filmowców, dzięki czemu wydarzenia pokazano z perspektywy obu stron konfliktu.

1970 – W Paryżu zmarł Bourvil, właściwie André Raimbourg, jeden z najpopularniejszych francuskich aktorów komediowych. Polscy widzowie znają go przede wszystkim z filmów „Gamoń” i „Wielka włóczęga”, w których występował u boku Louisa de Funèsa.

1976 – Powstał Komitet Obrony Robotników, jedna z najważniejszych organizacji demokratycznej opozycji w PRL. Bezpośrednim impulsem były brutalne represje wobec robotników protestujących w czerwcu 1976 roku w Radomiu, Ursusie i Płocku. Członkowie KOR organizowali pomoc prawną, finansową i medyczzną dla represjonowanych oraz ich rodzin, dokumentowali przypadki łamania praw człowieka i domagali się zwolnienia więzionych. Wśród założycieli znaleźli się m.in. Jacek Kuroń, Jan Józef Lipski, Antoni Macierewicz, Piotr Naimski, Aniela Steinsbergowa, ks. Jan Zieja i Wojciech Ziembiński. Powstanie KOR było jednym z najważniejszych etapów prowadzących do stworzenia kilka lat później „Solidarności”.

1980 – Komunistyczne władze aresztowały Leszka Moczulskiego, przywódcę Konfederacji Polski Niepodległej. KPN powstała rok wcześniej jako pierwsza jawnie działająca w PRL partia polityczna stawiająca sobie za cel odzyskanie przez Polskę pełnej niepodległości.

1980 – Odbyła się premiera filmu „Urodziny młodego warszawiaka” w reżyserii Ewy Petelskiej i Czesława Petelskiego. Film oparty na prozie Jerzego Stefana Stawińskiego przedstawiał losy młodego Polaka na tle okupacji niemieckiej i Powstania Warszawskiego.

1992 – Odbyła się premiera filmu „Gorzkie gody” w reżyserii Romana Polańskiego. Psychologiczny dramat z Peterem Coyote’em, Emmanuelle Seigner, Hugh Grantem i Kristin Scott Thomas opowiadał o destrukcyjnej relacji dwojga ludzi i konsekwencjach obsesyjnej fascynacji.

1994 – W Morągu zmarł Zbigniew Nienacki, pisarz i dziennikarz, autor niezwykle popularnego cyklu książek o Panu Samochodziku. Bohater łączył pasję do historii i zabytków z kryminalnymi przygodami, a kolejne tomy przez dziesięciolecia należały do najczęściej czytanych polskich książek młodzieżowych. Zbigniew Nienacki napisał również przeznaczoną dla dorosłych powieść „Raz w roku w Skiroławkach”.

1999 – NASA straciła sondę Mars Climate Orbiter podczas próby wejścia na orbitę Marsa. Przyczyną katastrofy okazał się wyjątkowo prozaiczny błąd: jeden z zespołów wykonywał część obliczeń w jednostkach anglosaskich, podczas gdy drugi posługiwał się systemem metrycznym. W efekcie sonda zbliżyła się do Marsa znacznie bardziej, niż zakładano, i została zniszczona w atmosferze planety. Wypadek stał się jednym z najbardziej znanych przykładów tego, jak pozornie niewielki błąd organizacyjny może doprowadzić do utraty kosztownej misji kosmicznej.

2001 – W Kowarach zmarł Henryk Tomaszewski, mim, choreograf, reżyser i twórca Wrocławskiego Teatru Pantomimy. Stworzony przez niego zespół zdobył międzynarodową renomę, a Henryk Tomaszewski wypracował własny język teatru ruchu, łączący pantomimę, taniec, plastykę i dramat.

2013 – We Wrocławiu zmarł Stanisław Szozda, jeden z najwybitniejszych polskich kolarzy szosowych. Dwukrotnie zdobył srebrny medal olimpijski w drużynowej jeździe na czas, był mistrzem świata oraz zwycięzcą Wyścigu Pokoju. Należał do pokolenia, które w latach 70. uczyniło polskie kolarstwo amatorskie światową potęgą.

2017 – W Warszawie odsłonięto pomnik gen. Stanisława Sosabowskiego, dowódcy 1. Samodzielnej Brygady Spadochronowej, która walczyła w 1944 roku w operacji „Market Garden”. Monument powstał z inicjatywy ambasady Holandii, gdzie pamięć o polskich spadochroniarzach walczących pod Driel jest szczególnie żywa.

2021 – W Warszawie zmarł Zbigniew Galperyn „Antek”, żołnierz Szarych Szeregów i Armii Krajowej oraz uczestnik Powstania Warszawskiego. Walczył w Zgrupowaniu „Chrobry I”, a po wojnie przez wiele lat działał na rzecz zachowania pamięci o powstańcach i pełnił funkcję prezesa Związku Powstańców Warszawskich.

2022 – W Warszawie zmarł Franciszek Pieczka, jeden z najwybitniejszych i najbardziej lubianych polskich aktorów. Wystąpił m.in. w „Żywocie Mateusza”, „Rękopisie znalezionym w Saragossie”, „Weselu”, „Ziemi obiecanej”, „Potopie”, „Austerii”, „Konopielce” i „Quo vadis”. Ogromną popularność przyniosła mu rola Gustlika w serialu „Czterej pancerni i pies”, a później Stacha Japycza w „Ranczu”. W 2017 roku został odznaczony Orderem Orła Białego.

::news{"type":"see-also","item":"65411"}

::event{"type":"vertical","item":"5821"}

::addons{"type":"only-with-us","color":"black"}