Kalendarium ciekawostek z foto-zagadką: 25 września

25 września prowadzi od wielkich odkryć geograficznych i bitew Rzeczypospolitej po dramatyczne bombardowanie Warszawy i historię Powstania Warszawskiego. To również dzień związany z wybitnym Kujawianinem Ulrykiem von Wilamowitzem-Moellendorffem, a w kulturze – z Hanką Ordonówną, U2, Willem Smithem i wielkimi gwiazdami kina.

📸 Rozpoznajesz to miejsce? Każde wydanie naszego kalendarium ilustrujemy starym zdjęciem Inowrocławia. Spróbujcie odgadnąć, co przedstawia fotografia, gdzie została wykonana i z jakiego okresu może pochodzić. Piszcie w komentarzach, dzielcie się wspomnieniami i uzupełniajcie historię tego miejsca. Może ktoś z Was wie o nim coś, czego nie znajdziemy w żadnej kronice?

::addons{"type":"only-with-us","color":"black"}

Co wydarzyło się 25 września?

1513 – Hiszpański konkwistador Vasco Núñez de Balboa, po niezwykle trudnej przeprawie przez Przesmyk Panamski, dotarł na szczyt pasma górskiego, z którego jako pierwszy Europejczyk zobaczył wody Oceanu Spokojnego od strony Nowego Świata. Nazwał go wówczas Morzem Południowym. Cztery dni później dotarł do wybrzeża i w imieniu Korony Hiszpańskiej ogłosił przejęcie odkrytego akwenu i przyległych ziem. Wydarzenie miało ogromne znaczenie dla dalszej europejskiej eksploracji obu Ameryk.

1555 – Zawarto pokój augsburski, kończący jeden z najważniejszych etapów konfliktów religijnych w Świętym Cesarstwie Rzymskim. Porozumienie pomiędzy katolickimi i luterańskimi stanami cesarstwa wprowadziło zasadę cuius regio, eius religio – „czyj kraj, tego religia”. Władca mógł odtąd decydować, czy na jego terytorium obowiązywać będzie katolicyzm, czy luteranizm. Układ nie zakończył europejskich sporów religijnych, ale na kilkadziesiąt lat ustabilizował sytuację w Rzeszy.

1604 – Pod Białym Kamieniem w Inflantach wojska litewskie dowodzone przez hetmana Jana Karola Chodkiewicza rozbiły znacznie liczniejszą armię szwedzką. Było to jedno z kolejnych zwycięstw dowódcy, który rok później odniósł swój najsłynniejszy triumf pod Kircholmem. Sukcesy Jana Karola Chodkiewicza uczyniły go jednym z najwybitniejszych wodzów w historii Rzeczypospolitej.

1648 – Pod Piławcami wojska Rzeczypospolitej poniosły ciężką klęskę w starciu z armią kozacko-tatarską podczas powstania Bohdana Chmielnickiego. Polskie dowództwo było podzielone, a w obozie panował chaos. Gdy rozeszła się wiadomość o odwrocie części dowódców, rozpoczęła się gwałtowna ucieczka armii. Klęska otworzyła Kozakom drogę w głąb Rzeczypospolitej i stała się jednym z najbardziej kompromitujących epizodów pierwszego okresu powstania.

1744 – W Berlinie urodził się Fryderyk Wilhelm II Hohenzollern, późniejszy król Prus. Objął tron po śmierci Fryderyka II Wielkiego i panował w latach 1786–1797. Za jego rządów Prusy uczestniczyły w II i III rozbiorze Polski, zajmując kolejne ogromne obszary Rzeczypospolitej.

1789 – Kongres Stanów Zjednoczonych przyjął i skierował do stanów 12 propozycji poprawek do konstytucji USA. Dziesięć z nich zostało ratyfikowanych w 1791 roku i przeszło do historii jako Bill of Rights – Karta Praw Stanów Zjednoczonych. Gwarantują m.in. wolność słowa i religii, prawo do zgromadzeń oraz szereg zabezpieczeń prawnych obywateli.

1849 – W Wiedniu zmarł Johann Strauss ojciec, austriacki kompozytor i dyrygent, jeden z twórców popularności wiedeńskiego walca. Jego najbardziej rozpoznawalnym utworem pozostaje „Marsz Radetzky’ego”, wykonywany do dziś m.in. podczas słynnych koncertów noworocznych Filharmoników Wiedeńskich.

1866 – W Warszawie zmarł Fryderyk Skarbek, ekonomista, pisarz, historyk i profesor Uniwersytetu Warszawskiego. Zajmował się problematyką gospodarczą i społeczną, był autorem powieści oraz prac naukowych, a w młodości należał do osób związanych z rodziną Fryderyka Chopina.

1893 – W Nowym Folwarku w Wielkopolsce urodził się Michał Kozal, późniejszy biskup pomocniczy włocławski. Po wybuchu II wojny światowej został aresztowany przez Niemców i ostatecznie trafił do KL Dachau, gdzie w 1943 roku został zamordowany zastrzykiem fenolu. W 1987 roku papież Jan Paweł II ogłosił go błogosławionym.

1895 – W Gorlicach urodził się Marian Porwit, oficer Wojska Polskiego, teoretyk wojskowości i historyk. We wrześniu 1939 roku należał do dowódców obrony Warszawy, a po wojnie napisał fundamentalne opracowania poświęcone kampanii polskiej, w tym wielotomowe „Komentarze do historii polskich działań obronnych 1939 roku”.

1902 – W Warszawie urodziła się Hanka Ordonówna, właściwie Maria Anna Pietruszyńska, jedna z największych gwiazd polskiej estrady okresu międzywojennego. Była aktorką, tancerką i piosenkarką, a jej wykonania „Miłość ci wszystko wybaczy” i „Na pierwszy znak” należą do klasyki polskiej piosenki. Podczas II wojny światowej pomagała polskim dzieciom ewakuowanym ze Związku Sowieckiego.

1920 – Podczas końcowej fazy zwycięskiej bitwy nad Niemnem Wojsko Polskie odzyskało Wołkowysk, a oddziały Armii Czerwonej rozpoczęły gwałtowny odwrót. W nocy z 25 na 26 września Polacy zajęli Grodno. Zwycięstwo nad Niemnem ostatecznie przekreśliło sowieckie możliwości wznowienia wielkiej ofensywy na zachód i przyspieszyło rokowania pokojowe.

1921 – We Lwowie Stefan Fedak dokonał nieudanego zamachu na Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego i wojewodę lwowskiego Kazimierza Grabowskiego. Zamachowiec oddał kilka strzałów, raniąc wojewodę, natomiast Józef Piłsudski nie został trafiony.

1926 – W Łodzi urodził się Tadeusz Pluciński, aktor teatralny i filmowy. Przez lata był związany z warszawskimi teatrami Współczesnym, Polskim i Syreną. Wystąpił m.in. w „Hydrozagadce”, „Co mi zrobisz, jak mnie złapiesz”, „Brunecie wieczorową porą” oraz „Sekrecie Enigmy”.

1930 – W Starachowicach urodził się Bogusz Bilewski, aktor o charakterystycznej posturze i głosie, często obsadzany w rolach silnych, barwnych bohaterów. Zagrał m.in. w „Panu Wołodyjowskim”, „Potopie”, „Westerplatte”, „Arii dla atlety” oraz serialu „Janosik”.

1931 – W Berlinie zmarł Ulryk von Wilamowitz-Moellendorff, urodzony w 1848 roku w Markowicach na Kujawach światowej sławy filolog klasyczny. Był profesorem uniwersytetów w Greifswaldzie, Getyndze i Berlinie oraz jednym z najwybitniejszych badaczy literatury greckiej swoich czasów. Od 1910 roku należał do Polskiej Akademii Umiejętności, a swoje kujawskie pochodzenie podkreślał określeniem Origine Cujavus. Jego prochy spoczęły w rodzinnych stronach na Kujawach.

1931 – W wyniku obrażeń odniesionych w wypadku samochodowym zmarł Aleksander Skrzyński, dyplomata i polityk II Rzeczypospolitej. Dwukrotnie był ministrem spraw zagranicznych, a w latach 1925–1926 pełnił funkcję premiera Polski.

1935 – Odbyła się premiera filmu „Dwie Joasie” w reżyserii Mieczysława Krawicza. Główną rolę zagrała Jadwiga Smosarska, największa gwiazda przedwojennego polskiego kina. Popularna komedia opowiadała o młodej maszynistce zmieniającej swój wygląd, by sprawdzić, czy mężczyźni potrafią dostrzec w kobiecie coś więcej niż urodę.

1939 – Warszawa przeżyła najcięższe bombardowanie podczas całego oblężenia, nazwane później „lanym poniedziałkiem” lub „czarnym poniedziałkiem”. Niemieckie lotnictwo wykonało setki lotów bojowych, a miasto było równocześnie ostrzeliwane przez artylerię. Bomby burzące i zapalające spadały na dzielnice mieszkalne, szpitale, obiekty publiczne i infrastrukturę. W mieście wybuchły setki pożarów, a liczba ofiar sięgnęła tysięcy. Atak miał przygotować grunt pod generalny szturm Wehrmachtu na stolicę.

1939 – Na Helu polska 31. Bateria Artylerii Nadbrzeżnej im. Heliodora Laskowskiego stoczyła skuteczny pojedynek artyleryjski z niemieckimi pancernikami „Schleswig-Holstein” i „Schlesien”. Polskie działa zmusiły okręty przeciwnika do przerwania ostrzału i odejścia. Hel pozostawał jednym z ostatnich punktów polskiego oporu i skapitulował dopiero 2 października.

1944 – Podczas Powstania Warszawskiego zginął Eugeniusz Lokajski „Brok”, żołnierz Armii Krajowej, fotograf i przedwojenny lekkoatleta. Przed wojną należał do światowej czołówki oszczepników i reprezentował Polskę na igrzyskach olimpijskich w Berlinie w 1936 roku. W czasie powstania wykonał ponad 800 fotografii, dokumentując zarówno walki, jak i codzienne życie mieszkańców Warszawy. Zginął pod gruzami domu przy ul. Marszałkowskiej podczas bombardowania.

1953 – W nocy z 25 na 26 września komunistyczne władze aresztowały prymasa Polski kard. Stefana Wyszyńskiego. Został wywieziony z Warszawy i przez kolejne trzy lata był przetrzymywany bez procesu w kolejnych miejscach odosobnienia. Aresztowano także bp. Antoniego Baraniaka, którego poddano brutalnemu śledztwu. Represje były kulminacją nasilającego się konfliktu pomiędzy władzami PRL a Kościołem katolickim.

1954 – W Warszawie urodził się Jacek Skubikowski, wokalista, gitarzysta, kompozytor i autor tekstów. Napisał lub współtworzył wiele przebojów polskiej muzyki lat 80. i 90., zarówno dla siebie, jak i dla innych wykonawców. W jego repertuarze znalazły się m.in. „Jedyny hotel w mieście”, „Lizak” i „Złe słowa”.

1955 – W Lippstadt urodził się Karl-Heinz Rummenigge, jeden z najwybitniejszych niemieckich piłkarzy swojej epoki. Z Bayernem Monachium zdobył m.in. Puchar Europy, a z reprezentacją RFN został mistrzem Europy i dwukrotnym wicemistrzem świata. Dwukrotnie otrzymał Złotą Piłkę.

1956 – Oficjalnie uruchomiono TAT-1, pierwszy podmorski transatlantycki kabel telefoniczny. Połączył Wielką Brytanię z Ameryką Północną i dysponował początkowo 36 kanałami telefonicznymi. Wcześniejsze rozmowy przez Atlantyk odbywały się głównie drogą radiową, a nowy kabel zapewniał znacznie bardziej stabilne połączenia. Był to jeden z kamieni milowych rozwoju współczesnej globalnej telekomunikacji.

1958 – W Słomnikach urodził się Wacław Wieczorek, jeden z najwybitniejszych polskich pilotów sportowych. Zdobywał wielokrotnie tytuły mistrza świata i Europy w lataniu precyzyjnym oraz rajdowym, stając się jedną z najbardziej utytułowanych postaci polskiego sportu lotniczego.

1965 – Odbyła się premiera filmu „Popioły” w reżyserii Andrzeja Wajdy, monumentalnej ekranizacji powieści Stefana Żeromskiego. Film z Danielem Olbrychskim, Bogusławem Kiercem, Beatą Tyszkiewicz i Polem Raksą przedstawiał losy Polaków w epoce napoleońskiej i wywołał jedną z największych dyskusji historycznych w polskim kinie lat 60.

1965 – W Hamburgu w stanie Arkansas urodził się Scottie Pippen, jeden z najwybitniejszych koszykarzy w historii NBA. W barwach Chicago Bulls sześciokrotnie zdobył mistrzostwo ligi, tworząc z Michaelem Jordanem jeden z najsłynniejszych duetów w historii koszykówki. Dwukrotnie został również mistrzem olimpijskim z reprezentacją Stanów Zjednoczonych.

1968 – W Filadelfii urodził się Will Smith, aktor, producent i raper. Karierę rozpoczął jako część duetu DJ Jazzy Jeff & The Fresh Prince, a ogromną popularność zdobył dzięki serialowi „Bajer z Bel-Air”. Później wystąpił m.in. w „Dniu Niepodległości”, „Facetach w czerni”, „Jestem legendą”, „Ali”, „W pogoni za szczęściem” i „King Richard: Zwycięska rodzina”.

1969 – W Swansea urodziła się Catherine Zeta-Jones, walijska aktorka znana m.in. z „Maski Zorro”, „Traffic” i „Chicago”. Za rolę w „Chicago” otrzymała Oscara. Ciekawostką jest, że dokładnie tego samego dnia, ale 25 lat wcześniej, urodził się jej późniejszy mąż Michael Douglas.

1976 – W domu rodziny Larry’ego Mullena Jr. w Dublinie odbyła się pierwsza próba grupy nastolatków, z której narodził się później zespół U2. Obok Larry’ego Mullena Jr. pojawili się m.in. Paul Hewson – Bono, David Evans – The Edge i Adam Clayton. Początkowo grupa nazywała się Feedback, później The Hype, a dopiero następnie U2. Zespół stał się jedną z największych rockowych formacji świata.

1981 – Sandra Day O’Connor złożyła przysięgę i została pierwszą kobietą w historii Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych. Zasiadała w nim przez niemal ćwierć wieku, do 2006 roku.

2021 – W Poznaniu otwarto Centrum Szyfrów Enigma, poświęcone historii złamania szyfru niemieckiej maszyny Enigma oraz polskim matematykom Marianowi Rejewskiemu, Jerzemu Różyckiemu i Henrykowi Zygalskiemu. To właśnie ich prace z lat 30. stworzyły podstawy, które alianci wykorzystywali później podczas II wojny światowej.

2021 – W Lidzbarku Warmińskim zmarł mjr Józef Rusak „Bylina”, żołnierz Armii Krajowej i jeden z pierwszych żołnierzy 5. Wileńskiej Brygady AK dowodzonej przez Zygmunta Szendzielarza „Łupaszkę”. Po wojnie był represjonowany przez komunistyczne władze.

::news{"type":"see-also","item":"65417"}

::event{"type":"vertical","item":"5790"}

::addons{"type":"only-with-us","color":"black"}