Kalendarium ciekawostek z foto-zagadką: 28 września

28 września prowadzi od końcowej fazy wojny trzynastoletniej przez wielkie dzieła polskiej kultury aż po dramatyczny finał obrony Warszawy w 1939 roku. Tego dnia publiczność poznała „Straszny dwór”, Jan Matejko pokazał „Bitwę pod Grunwaldem”, a wiele lat później Radio ZET rozpoczęło nadawanie. W lokalnej historii pojawiają się natomiast Kruszwica i wybitny inowrocławianin Leon Surzyński.

📸 Rozpoznajesz to miejsce? Każde wydanie naszego kalendarium ilustrujemy starym zdjęciem Inowrocławia. Spróbujcie odgadnąć, co przedstawia fotografia, gdzie została wykonana i z jakiego okresu może pochodzić. Piszcie w komentarzach, dzielcie się wspomnieniami i uzupełniajcie historię tego miejsca. Może ktoś z Was wie o nim coś, czego nie znajdziemy w żadnej kronice?

::addons{"type":"only-with-us","color":"black"}

Co wydarzyło się 28 września?

1466 – Podczas wojny trzynastoletniej wojska polskie zdobyły Chojnice, jeden z ostatnich ważnych punktów oporu zakonu krzyżackiego na Pomorzu. Miasto znajdowało się w rękach Krzyżaków od ich zwycięstwa nad armią króla Kazimierza IV Jagiellończyka w 1454 roku. Upadek Chojnic nastąpił zaledwie kilka tygodni przed zawarciem II pokoju toruńskiego, który zakończył trzynastoletnią wojnę i przyniósł Polsce m.in. Pomorze Gdańskie, ziemię chełmińską, Warmię, Malbork i Elbląg.

1651 – Po bitwie pod Białą Cerkwią Rzeczpospolita i Kozacy Bohdana Chmielnickiego zawarli ugodę białocerkiewską. Porozumienie ograniczało rejestr kozacki do 20 tys. ludzi i zmniejszało obszar kozackiej autonomii w porównaniu z wcześniejszą ugodą zborowską. Pokój okazał się krótkotrwały – konflikt szybko wybuchł ponownie, a już w następnym roku doszło do kolejnych ciężkich walk.

1864 – W londyńskiej St Martin’s Hall utworzono Międzynarodowe Stowarzyszenie Robotników, znane później jako I Międzynarodówka. Organizacja skupiała przedstawicieli różnych nurtów europejskiego ruchu robotniczego, związkowców, socjalistów i działaczy rewolucyjnych. Jedną z najważniejszych postaci związanych z jej działalnością był Karol Marks, który uczestniczył w przygotowywaniu programowych dokumentów organizacji.

1865 – W warszawskim Teatrze Wielkim odbyła się prapremiera „Strasznego dworu” Stanisława Moniuszki do libretta Jana Chęcińskiego. Opera pełna polonezów, mazurów, patriotycznych aluzji i odwołań do polskiej tradycji powstała w atmosferze po klęsce powstania styczniowego. Publiczność szybko odczytała ukryte znaczenia dzieła, szczególnie słynną arię z kurantem. Carska cenzura po zaledwie trzech przedstawieniach zdjęła spektakl z afisza, a „Straszny dwór” z czasem stał się jednym z symboli polskiej opery narodowej.

1873 – W Warszawie urodził się Wacław Berent, powieściopisarz, eseista i tłumacz, jeden z ważnych twórców Młodej Polski. Największe znaczenie w jego dorobku mają powieści „Próchno”, „Ozimina” i „Żywe kamienie”, w których podejmował temat roli artysty, kryzysu kultury oraz miejsca inteligencji w społeczeństwie.

1878 – W sali krakowskiego ratusza po raz pierwszy publicznie pokazano monumentalny obraz „Bitwa pod Grunwaldem” Jana Matejki. Dzieło o powierzchni ponad 40 metrów kwadratowych przedstawia kulminacyjny moment bitwy z 15 lipca 1410 roku. Jan Matejko pracował nad nim kilka lat, a obraz stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych dzieł polskiego malarstwa historycznego i symbolem pamięci o zwycięstwie nad zakonem krzyżackim.

1882 – Do eksploatacji oddano cały szlak wodny od mostu w Kruszwicy do Kanału Bydgoskiego, liczący według lokalnych opracowań 89,4 km. Regulacja górnej Noteci i budowa systemu kanałów oraz śluz połączyły Gopło z Bydgoskim Węzłem Wodnym. Dla Kruszwicy, Pakości, Mątew i całych Kujaw oznaczało to nowe możliwości transportu płodów rolnych, surowców i towarów oraz dodatkowy impuls dla rozwoju przemysłu.

::video{"type":"onnetwork","item":"8404","variant":"0"}

1883 – Carska policja aresztowała w Warszawie Ludwika Waryńskiego, twórcę i przywódcę partii Proletariat. Przez dwa lata był więziony w X Pawilonie Cytadeli Warszawskiej, a następnie został skazany na 16 lat katorgi. Trafił do twierdzy szlisselburskiej, gdzie zmarł na gruźlicę w 1889 roku, mając 33 lata.

1884 – W Lublinie urodził się Wacław Kostek-Biernacki, żołnierz Legionów Polskich, pułkownik Wojska Polskiego i późniejszy wojewoda nowogródzki oraz poleski. Po przewrocie majowym był m.in. komendantem więzienia wojskowego w Brześciu, gdzie osadzono polityków opozycji, a następnie jako wojewoda poleski nadzorował administracyjnie miejsce odosobnienia w Berezie Kartuskiej. Po II wojnie światowej został aresztowany przez komunistyczne władze, w 1953 roku skazany na śmierć, a następnie na 10 lat więzienia. Zwolniono go w 1955 roku ze względu na stan zdrowia.

1895 – W Saint-Cloud pod Paryżem zmarł Louis Pasteur, francuski chemik i mikrobiolog, jeden z twórców nowoczesnej mikrobiologii. Jego badania nad drobnoustrojami, fermentacją i chorobami zakaźnymi doprowadziły m.in. do opracowania procesu pasteryzacji oraz szczepionek przeciw wściekliźnie i wąglikowi. Odkrycia Louisa Pasteura zmieniły medycynę, higienę i przemysł spożywczy.

1896 – W Łodzi urodził się Wacław Lipiński, żołnierz I Brygady Legionów Polskich, uczestnik obrony Lwowa i wojny polsko-bolszewickiej, historyk wojskowości oraz publicysta. We wrześniu 1939 roku jako szef propagandy Dowództwa Obrony Warszawy przemawiał przez radio do mieszkańców walczącej stolicy. Po wojnie działał w antykomunistycznym podziemiu, został aresztowany w 1947 roku i skazany na śmierć, którą zamieniono na dożywocie. Zmarł w 1949 roku w więzieniu we Wronkach w okolicznościach, które IPN określa jako niewyjaśnione, wskazując na prawdopodobne zamordowanie.

1901 – W Łodzi uroczyście otwarto Teatr Wielki Fryderyka Sellina przy ul. Konstantynowskiej. Neorenesansowy gmach mieścił około 1250 widzów i był wówczas największą salą teatralną na ziemiach polskich. Wśród gości uroczystości znaleźli się Henryk Sienkiewicz i Henryk Siemiradzki. Budynek nie przetrwał długo – spłonął w 1920 roku.

1928 – Szkocki bakteriolog Alexander Fleming prowadził badania, które doprowadziły do odkrycia antybakteryjnego działania pleśni Penicillium. Zauważył, że wokół pleśni rozwijającej się przypadkowo na jednej z płytek laboratoryjnych bakterie przestały rosnąć. Odkrycie zapoczątkowało drogę do stworzenia penicyliny, pierwszego antybiotyku stosowanego na masową skalę, który w kolejnych dekadach uratował miliony ludzi.

1929 – W Warszawie urodził się Jan Matyjaszkiewicz, aktor teatralny, filmowy, radiowy i telewizyjny. Przez wiele lat był związany z warszawskim Teatrem Ateneum, a widzowie znają go także z licznych produkcji telewizyjnych i filmowych.

1930 – W Lublinie urodził się Mieczysław Czechowicz, aktor teatralny, filmowy i kabaretowy. Występował w Kabarecie Starszych Panów, a wielką popularność przyniosły mu role w „Poszukiwany, poszukiwana”, „Nie ma róży bez ognia” i serialu „Janosik”. Jego głosem przez lata mówił także Miś Uszatek.

1934 – W Paryżu urodziła się Brigitte Bardot, francuska aktorka i jedna z największych ikon europejskiego kina lat 50. i 60. Światową sławę przyniósł jej film „I Bóg stworzył kobietę”, a później występowała m.in. w produkcjach Louisa Malle’a i Jean-Luca Godarda. Po zakończeniu kariery filmowej zaangażowała się w działalność na rzecz ochrony zwierząt.

1936 – W Rouvroy we Francji urodziła się Stenia Kozłowska, polska piosenkarka. Popularność zdobyła szczególnie w latach 60. i 70., wykonując m.in. utwory „Czy to walc”, „Daj mi zachować wspomnienia” i „Nie tęsknię za nikim”.

1937 – W Muzeum Narodowym w Warszawie otwarto pierwszą wystawę zabytków odkrytych przez polskie ekspedycje archeologiczne w Egipcie. Polscy archeolodzy prowadzili wówczas coraz intensywniejsze badania nad starożytnym Egiptem, tworząc podstawy późniejszej światowej pozycji polskiej archeologii śródziemnomorskiej.

1939 – O godz. 13.15 podpisano akt kapitulacji Warszawy. Po niemal czterech tygodniach walk, bombardowań i ostrzału artyleryjskiego stolica była w ogromnej części zniszczona, a jej mieszkańcom brakowało wody, żywności, prądu i lekarstw. Ze strony polskiej dokument podpisał gen. Tadeusz Kutrzeba, a ze strony niemieckiej gen. Johannes Blaskowitz. Regularne oddziały Wojska Polskiego miały złożyć broń, natomiast żołnierzom zagwarantowano status jeńców wojennych.

1939 – W Zakroczymiu niemieckie oddziały dokonały zbrodni na polskich żołnierzach i ludności cywilnej podczas kapitulacji twierdzy Modlin. Atakowano i zabijano żołnierzy, którzy zgodnie z warunkami kapitulacji składali broń, a ofiarami stali się również mieszkańcy miejscowości. W różnych opracowaniach podawane są odmienne liczby zabitych, dlatego skalę zbrodni należy przedstawiać ostrożnie, bez przypisywania jednej bezspornej liczby ofiar.

1939 – Rozpoczęła się bitwa pod Szackiem pomiędzy oddziałami Korpusu Ochrony Pogranicza dowodzonymi przez gen. Wilhelma Orlika-Rückemanna a sowiecką 52. Dywizją Strzelecką. Około 4 tys. polskich żołnierzy stawiło czoła znacznie liczniejszym siłom Armii Czerwonej. Polacy zadali przeciwnikowi poważne straty, niszcząc m.in. czołgi i rozbijając część jednostek, a następnie kontynuowali marsz w kierunku Bugu. Starcie należy do najważniejszych polsko-sowieckich bitew kampanii 1939 roku.

1939 – Gen. Władysław Sikorski objął dowództwo tworzonej Armii Polskiej we Francji. Kilka dni później stanął również na czele rządu RP na uchodźstwie. Rozpoczęła się odbudowa polskich sił zbrojnych na Zachodzie po klęsce kampanii wrześniowej.

1939 – W Moskwie minister spraw zagranicznych III Rzeszy Joachim von Ribbentrop i sowiecki komisarz spraw zagranicznych Wiaczesław Mołotow podpisali niemiecko-sowiecki traktat o granicach i przyjaźni. Układ korygował wcześniejszy podział ziem polskich przewidziany w tajnym protokole paktu z 23 sierpnia. Granicę stref okupacyjnych ustalono zasadniczo wzdłuż Pisy, Narwi, Bugu i Sanu, a Litwa została przesunięta do sowieckiej strefy wpływów. Do układu dołączono tajne protokoły dotyczące m.in. zwalczania polskiej działalności niepodległościowej po obu stronach linii rozgraniczenia.

1939 – Armia Czerwona przejęła od Niemców wschodnią część Przemyśla, położoną za Sanem. Do niemieckiego ataku na Związek Sowiecki w czerwcu 1941 roku rzeka rozdzielała w tym rejonie dwie strefy okupacyjne.

1944 – Do Moskwy przybyła delegacja Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z Bolesławem Bierutem, Edwardem Osóbką-Morawskim, Michałem Rolą-Żymierskim, Andrzejem Witosem i Wincentym Rzymowskim. Podczas pobytu trwającego do początku października przedstawiciele PKWN prowadzili rozmowy z sowieckim kierownictwem, w tym z Józefem Stalinem, dotyczące dalszej polityki na terenach Polski znajdujących się pod kontrolą Armii Czerwonej i administracji PKWN.

1953 – Po aresztowaniu prymasa Stefana Wyszyńskiego władze wywarły presję na polskich biskupów w sprawie nowego kierownictwa Episkopatu. Funkcję przewodniczącego przejął bp Michał Klepacz, ordynariusz łódzki. Sytuacja Kościoła pozostawała wówczas niezwykle trudna, a sam prymas był przez następne trzy lata przetrzymywany bez procesu w kolejnych miejscach odosobnienia.

1954 – Świat dowiedział się, że były wysoki funkcjonariusz Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego Józef Światło zbiegł na Zachód i znajduje się w Stanach Zjednoczonych. Wkrótce Rozgłośnia Polska Radia Wolna Europa rozpoczęła cykl „Za kulisami bezpieki i partii”, w którym Józef Światło ujawniał mechanizmy funkcjonowania stalinowskiego aparatu bezpieczeństwa, opowiadał o aresztowaniach, torturach i wewnętrznych konfliktach komunistycznego kierownictwa. Audycje wywołały ogromny rezonans w Polsce.

1956 – W Zakopanem urodził się Waldemar Dziki, reżyser i producent filmowy. Wyreżyserował m.in. „Kartkę z podróży”, „Cudowne dziecko” i „Lazarusa”, a później zajmował się również produkcją filmową i telewizyjną.

1967 – W Londynie zmarł Leon Surzyński, urodzony w Inowrocławiu lekarz, działacz społeczny i polityczny, powstaniec wielkopolski oraz poseł na Sejm II Rzeczypospolitej. W latach 1935–1938 pełnił funkcję wicemarszałka Sejmu. Był również mocno związany z muzyką – działał w Poznańskim Towarzystwie Muzycznym i po wojnie w środowisku polskich chórów w Wielkiej Brytanii. Był synem Piotra Surzyńskiego, znanego inowrocławskiego organisty i dyrygenta.

1968 – W Vantaa w Finlandii urodził się Mika Häkkinen, kierowca Formuły 1 i jeden z największych rywali Michaela Schumachera. W barwach McLarena zdobył dwa tytuły mistrza świata – w 1998 i 1999 roku – oraz wygrał 20 wyścigów Grand Prix.

1968 – Tego samego dnia w Wielkiej Brytanii urodziła się Naomi Watts, aktorka znana m.in. z filmów „Mulholland Drive”, „21 gramów”, „Niemożliwe” i „King Kong”. Dwukrotnie była nominowana do Oscara dla najlepszej aktorki pierwszoplanowej.

1978 – W Watykanie zmarł papież Jan Paweł I – Albino Luciani. Został wybrany na Stolicę Piotrową 26 sierpnia i kierował Kościołem zaledwie 33 dni, co uczyniło jego pontyfikat jednym z najkrótszych w historii. Niespodziewana śmierć papieża doprowadziła do kolejnego konklawe, które 16 października wybrało kard. Karola Wojtyłę.

1986 – W Warszawie zmarła Ewa Szelburg-Zarembina, poetka, powieściopisarka i autorka licznych książek dla dzieci. Była inicjatorką społecznej idei budowy Pomnika – Centrum Zdrowia Dziecka, który miał upamiętniać dzieci poległe i zamordowane podczas II wojny światowej.

1987 – W Poznaniu zmarł Roman Brandstaetter, poeta, dramaturg, prozaik i tłumacz. Jego twórczość była silnie związana z tradycją biblijną i dialogiem judaizmu z chrześcijaństwem. Największym dziełem prozatorskim autora pozostaje czterotomowy „Jezus z Nazarethu”.

1990 – Nadawanie rozpoczęło Radio Gazeta, późniejsze Radio ZET. Założycielem stacji był Andrzej Woyciechowski, a pierwsze słowa na antenie wypowiedział Rafał Korsak. Pierwszym wyemitowanym utworem było „Wuthering Heights” Kate Bush. Była to pierwsza komercyjna rozgłośnia radiowa nadająca w Warszawie i – obok uruchomionego wcześniej RMF FM – symbol narodzin prywatnego radia w Polsce.

1991 – W Santa Monica zmarł Miles Davis, trębacz, kompozytor i jedna z najbardziej wpływowych postaci w historii jazzu. Przez ponad cztery dekady uczestniczył w najważniejszych przemianach gatunku – od bebopu przez cool jazz i modal jazz po jazz-rock. Albumy „Kind of Blue”, „Bitches Brew” i „Sketches of Spain” należą do kanonu muzyki XX wieku.

2007 – W Lusace zmarł kard. Adam Kozłowiecki, jezuita, misjonarz i były więzień niemieckich obozów koncentracyjnych Auschwitz i Dachau. Po wojnie wyjechał do Afryki, gdzie przez ponad 60 lat pracował w Zambii. Został pierwszym arcybiskupem metropolitą Lusaki, a w 1998 roku Jan Paweł II mianował go kardynałem.

2008 – Rakieta Falcon 1 firmy SpaceX po trzech wcześniejszych nieudanych próbach osiągnęła orbitę okołoziemską. Była to pierwsza prywatnie opracowana i finansowana rakieta na paliwo ciekłe, która dotarła na orbitę. Sukces stał się jednym z przełomowych momentów w rozwoju prywatnego sektora kosmicznego.

2019 – W Warszawie zmarł Jan Kobuszewski, wybitny aktor teatralny, filmowy i kabaretowy. Przez dziesięciolecia był związany m.in. z Teatrem Kwadrat, Kabaretem Dudek i Kabaretem Olgi Lipińskiej. Widzowie pamiętają go również z „Wojny domowej”, „Alternatyw 4”, „Poszukiwany, poszukiwana”, „Nie ma róży bez ognia” oraz wielu niezapomnianych skeczy telewizyjnych.

2023 – Na warszawskiej Cytadeli uroczyście otwarto nową siedzibę Muzeum Historii Polski. Gmach o powierzchni ponad 44 tys. metrów kwadratowych stał się największą inwestycją muzealną w Polsce po 1989 roku. Na inaugurację przygotowano wystawę czasową „Wielkie i małe historie. Tworzenie kolekcji Muzeum Historii Polski”, prezentującą kilkaset obiektów z muzealnych zbiorów.

::news{"type":"see-also","item":"65426"}

::event{"type":"vertical","item":"5868"}

::addons{"type":"only-with-us","color":"black"}