Kalendarium ciekawostek z foto-zagadką: 29 września

29 września to dzień mocno zapisany w historii Polski, nauki i kultury. Tego dnia trwały ostatnie wielkie walki kampanii 1939 roku, powstała Polska Akademia Literatury, uruchomiono CERN, a na świat przyszli Józef Wybicki, Enrico Fermi i Lech Wałęsa. Lokalnie szczególnie poruszająca jest historia pochodzącego z Inowrocławia Jędrusia Szwajkerta.

📸 Rozpoznajesz to miejsce? Każde wydanie naszego kalendarium ilustrujemy starym zdjęciem Inowrocławia. Spróbujcie odgadnąć, co przedstawia fotografia, gdzie została wykonana i z jakiego okresu może pochodzić. Piszcie w komentarzach, dzielcie się wspomnieniami i uzupełniajcie historię tego miejsca. Może ktoś z Was wie o nim coś, czego nie znajdziemy w żadnej kronice?

::addons{"type":"only-with-us","color":"black"}

Co wydarzyło się 29 września?

1341 – W Poznaniu odbył się ślub króla Kazimierza III Wielkiego z Adelajdą Heską, córką landgrafa Hesji Henryka II Żelaznego. Małżeństwo nie było udane i nie doczekało się potomstwa. Z czasem król odsunął żonę od dworu, a Adelajda Heska przez lata przebywała m.in. na zamku w Żarnowcu. Sprawa kolejnych związków monarchy stała się później jednym z najbardziej skomplikowanych problemów dynastycznych jego panowania.

1484 – Zmarł Jan z Dukli, franciszkanin, bernardyn, kaznodzieja i teolog. Przez lata był związany ze Lwowem, gdzie cieszył się dużym autorytetem jako spowiednik i kaznodzieja. W 1997 roku podczas wizyty we Lwowie papież Jan Paweł II ogłosił go świętym.

1571 – W Mediolanie urodził się Michelangelo Merisi da Caravaggio, znany jako Caravaggio, jeden z najbardziej wpływowych malarzy w historii sztuki. Jego dramatyczne operowanie światłem i cieniem, realizm postaci oraz gwałtowne sceny religijne całkowicie odmieniły malarstwo przełomu XVI i XVII wieku. Do jego najsłynniejszych dzieł należą „Powołanie św. Mateusza”, „Wieczerza w Emaus” i „Złożenie do grobu”.

1609 – Wojska Rzeczypospolitej dowodzone przez hetmana Stanisława Żółkiewskiego rozpoczęły oblężenie Smoleńska. Twierdza broniła się niezwykle długo – ponad 20 miesięcy – i została zdobyta dopiero w czerwcu 1611 roku. Kampania była jednym z najważniejszych epizodów polsko-moskiewskiej wojny z początku XVII wieku.

1669 – W katedrze wawelskiej odbyła się koronacja Michała Korybuta Wiśniowieckiego na króla Polski. Monarchę wybrano kilka miesięcy wcześniej w wolnej elekcji po abdykacji Jana II Kazimierza Wazy. Jego krótkie panowanie przypadło na okres silnych konfliktów wewnętrznych i wojny z Imperium Osmańskim.

1747 – W Będominie na Kaszubach urodził się Józef Wybicki, polityk, prawnik, publicysta i autor słów „Pieśni Legionów Polskich we Włoszech”, późniejszego „Mazurka Dąbrowskiego”. Brał udział w konfederacji barskiej i insurekcji kościuszkowskiej, współpracował z Komisją Edukacji Narodowej i był jednym ze współtwórców Legionów Polskich we Włoszech. Jego pieśń od 1927 roku jest oficjalnym hymnem Polski.

::video{"type":"onnetwork","item":"8404","variant":"0"}

1758 – W Burnham Thorpe urodził się admirał Horatio Nelson, jeden z najsłynniejszych dowódców w historii brytyjskiej Royal Navy. Odniósł szereg zwycięstw nad flotami Francji i jej sojuszników, a największy triumf przyniosła mu bitwa pod Trafalgarem w 1805 roku. Horatio Nelson zginął w trakcie tego starcia.

1760 – Urodził się gen. Michał Sokolnicki, inżynier wojskowy i uczestnik walk o niepodległość. Brał udział w wojnie polsko-rosyjskiej 1792 roku, insurekcji kościuszkowskiej oraz kampaniach napoleońskich. Podczas wyprawy na Moskwę służył jako jeden z adiutantów Napoleona Bonapartego, a w bitwie pod Lipskiem dowodził oddziałami osłaniającymi prawe skrzydło armii francuskiej.

1804 – Urodził się Michał Czajkowski, później znany również jako Sadyk Pasza. Był uczestnikiem powstania listopadowego i działaczem emigracyjnym związanym z Hotelem Lambert. W Imperium Osmańskim przeszedł na islam i organizował formacje kozackie służące w armii tureckiej. Był także pisarzem, autorem m.in. „Wernyhory” i „Powieści kozackich”.

1823 – Urodził się Władysław Syrokomla, właściwie Ludwik Kondratowicz, poeta i tłumacz zwany „lirnikiem wioskowym”. Pisał gawędy, utwory patriotyczne i poezję inspirowaną życiem mieszkańców dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego.

1837 – W Krakowie urodził się Michał Bałucki, prozaik, dramaturg i jeden z najpopularniejszych polskich komediopisarzy XIX wieku. Jego sztuki, m.in. „Grube ryby”, „Dom otwarty” i „Klub kawalerów”, przez dziesięciolecia należały do stałego repertuaru polskich teatrów.

1861 – W Warszawie zmarła Tekla Bądarzewska-Baranowska, pianistka i kompozytorka. Światową popularność przyniosła jej miniatura fortepianowa „Modlitwa dziewicy”, która w XIX wieku była niezwykle chętnie wykonywana w Europie i poza nią.

1882 – W Krakowie ukazał się pierwszy numer dziennika „Nowa Reforma”, jednego z ważniejszych galicyjskich pism politycznych i społecznych przełomu XIX i XX wieku.

1887 – Warszawski „Kurier Codzienny” rozpoczął druk w odcinkach „Lalki” Bolesława Prusa. Powieść ukazywała się w gazecie przez blisko dwa lata. Historia Stanisława Wokulskiego, Izabeli Łęckiej i warszawskiego społeczeństwa drugiej połowy XIX wieku stała się później jednym z najważniejszych dzieł polskiej literatury.

1899 – W Warszawie urodził się Jan Rzepecki, późniejszy oficer Wojska Polskiego i Armii Krajowej. Podczas okupacji kierował Biurem Informacji i Propagandy Komendy Głównej ZWZ-AK, a w 1945 roku został pierwszym prezesem Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość. Był później więziony przez komunistyczne władze.

1901 – W Rzymie urodził się Enrico Fermi, jeden z najwybitniejszych fizyków XX wieku. Prowadził fundamentalne badania nad fizyką jądrową, skonstruował pierwszy działający reaktor jądrowy i uczestniczył w Projekcie Manhattan. W 1938 roku otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki.

1904 – Urodził się Michał Waszyński, reżyser i scenarzysta, jeden z najważniejszych twórców kina II Rzeczypospolitej. Zrealizował m.in. „Jego ekscelencję subiekta”, „Pieśniarza Warszawy”, „Antka policmajstra”, „Znachora”, „Dybuka” i „Włóczęgi”. Po wojnie pracował przy wielkich produkcjach filmowych na Zachodzie.

1911 – W Warszawie urodził się Stanisław Jankowski „Agaton”, architekt, cichociemny i oficer Armii Krajowej. Podczas Powstania Warszawskiego dowodził plutonem „Agaton” i był adiutantem gen. Tadeusza Komorowskiego „Bora”. Po wojnie pracował w Biurze Odbudowy Stolicy i współtworzył m.in. Trasę W-Z oraz założenie Marszałkowskiej Dzielnicy Mieszkaniowej.

1916 – Austriackie władze wojskowe przyjęły dymisję Józefa Piłsudskiego z Legionów Polskich. Równocześnie rozpoczęto przekształcanie Legionów w Polski Korpus Posiłkowy. Był to kolejny etap narastającego konfliktu Józefa Piłsudskiego z państwami centralnymi o rzeczywistą niezależność polskich formacji wojskowych.

1932 – W Warszawie urodził się Michał Pawlicki, aktor, reżyser teatralny i pedagog. Wystąpił m.in. w filmach „Zaklęte rewiry”, „Nad Niemnem” i „Vabank II, czyli riposta”. Dokładnie 68 lat później, również 29 września, zmarł w Warszawie.

1933 – Rozporządzeniem Rady Ministrów powołano Polską Akademię Literatury, instytucję wzorowaną częściowo na Akademii Francuskiej. Miała wspierać i promować polską literaturę oraz wyróżniać najwybitniejszych twórców. Pierwszym prezesem został Wacław Sieroszewski, a w gronie członków znaleźli się m.in. Leopold Staff, Zofia Nałkowska, Tadeusz Boy-Żeleński, Bolesław Leśmian, Juliusz Kaden-Bandrowski i Karol Irzykowski.

1935 – Uroczyście otwarto nowy stadion Ruchu Chorzów przy dzisiejszej ul. Cichej. Obiekt mógł wówczas pomieścić około 40 tys. widzów i należał do najnowocześniejszych stadionów w Polsce. W meczu inauguracyjnym Ruch zmierzył się z Wartą Poznań.

1935 – W Luizjanie urodził się Jerry Lee Lewis, amerykański pianista i wokalista, jedna z największych gwiazd wczesnego rock and rolla. Jego niezwykle dynamiczny styl gry na fortepianie można usłyszeć w takich utworach jak „Great Balls of Fire” i „Whole Lotta Shakin’ Goin’ On”.

1938 – W Monachium rozpoczęła się konferencja z udziałem Adolfa Hitlera, Benito Mussoliniego, Neville’a Chamberlaina i Édouarda Daladiera. Czechosłowacja nie została dopuszczona do negocjacji dotyczących własnego terytorium. W nocy z 29 na 30 września podpisano układ pozwalający III Rzeszy zająć Sudety. Porozumienie stało się jednym z najbardziej znanych przykładów polityki ustępstw wobec Adolfa Hitlera przed II wojną światową.

1939 – Po kapitulacji Warszawy pierwsze większe oddziały niemieckie wkroczyły do miasta. Stolica rozpoczynała trwający ponad pięć lat okres niemieckiej okupacji.

1939 – Skapitulowała Twierdza Modlin, jeden z ostatnich dużych punktów polskiego oporu w kampanii wrześniowej. Gen. Wiktor Thommée zdecydował się zakończyć walkę wobec wyczerpania amunicji, braku lekarstw i kapitulacji Warszawy. Wynegocjował honorowe warunki, zgodnie z którymi oficerowie mieli zostać zwolnieni do domów.

1939 – Zakończyła się główna faza bitwy pod Szackiem, w której Grupa Korpusu Ochrony Pogranicza gen. Wilhelma Orlika-Rückemanna starła się z sowiecką 52. Dywizją Strzelecką. Polacy odnieśli taktyczny sukces, zadając Armii Czerwonej znaczne straty i niszcząc część jej sprzętu pancernego, po czym rozpoczęli dalszy marsz na zachód. Kilka dni później stoczyli kolejne ciężkie starcie pod Wytycznem.

1939 – Prezydent RP Ignacy Mościcki, przebywający na internowaniu w Rumunii, zrezygnował z urzędu i wyznaczył na następcę Władysława Raczkiewicza. Nowy prezydent powierzył następnie funkcję premiera gen. Władysławowi Sikorskiemu. W ten sposób rozpoczęło się organizowanie ciągłości władz Rzeczypospolitej na emigracji.

1943 – W Popowie w powiecie włocławskim urodził się Lech Wałęsa, elektryk i działacz związkowy. W sierpniu 1980 roku należał do przywódców strajku w Stoczni Gdańskiej i został pierwszym przewodniczącym NSZZ „Solidarność”. W 1983 roku otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla, a w latach 1990–1995 pełnił urząd prezydenta RP.

1943 – Na Malcie marszałek Pietro Badoglio i gen. Dwight Eisenhower podpisali dokument zawierający rozszerzone warunki kapitulacji Włoch wobec aliantów. Było to uzupełnienie krótszego rozejmu podpisanego 3 września i publicznie ogłoszonego 8 września, po którym Niemcy zajęli znaczną część terytorium Włoch.

1944 – Pod Jaktorowem Niemcy rozbili Grupę AK „Kampinos”, próbującą przebić się po opuszczeniu Puszczy Kampinoskiej. W ciężkich walkach zginęło około 100 żołnierzy Armii Krajowej, w tym dowódca mjr Alfons Kotowski „Okoń”, a wielu kolejnych zostało rannych lub dostało się do niewoli.

1944 – Na Żoliborzu zginął Andrzej Szwajkert „Jędruś”, pochodzący z Inowrocławia jeden z najmłodszych uczestników Powstania Warszawskiego. Miał 11 lat i należał do harcerskich Zawiszaków. Pomagał przy budowie barykad, w punkcie sanitarnym, przenosił meldunki i zdobywał żywność. Podczas niemieckiego ostrzału został ciężko ranny odłamkami i zmarł niesiony przez ojca. Andrzej Szwajkert urodził się przy ul. Solankowej 8 w Inowrocławiu, a w mieście jego imię nosi dziś skwer.

1947 – W Poznaniu urodził się Piotr Mroczyk, dziennikarz i działacz opozycji demokratycznej w okresie PRL. W latach 1989–1994 kierował Rozgłośnią Polską Radia Wolna Europa.

1951 – W więzieniu Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego w Warszawie zmarł ppłk Aleksander Krzyżanowski „Wilk”, dowódca Okręgu Wileńskiego Armii Krajowej. Po wojnie został aresztowany przez komunistyczny aparat bezpieczeństwa i przez długi czas pozostawał w więzieniu bez przeprowadzenia formalnego procesu.

1954 – Weszła w życie konwencja powołująca Europejską Organizację Badań Jądrowych – CERN. Organizację utworzyło 12 państw europejskich, a jej laboratorium pod Genewą stało się z czasem jednym z najważniejszych ośrodków fizyki cząstek elementarnych na świecie. To właśnie w CERN powstała później m.in. koncepcja World Wide Web, a Wielki Zderzacz Hadronów umożliwił odkrycie bozonu Higgsa.

1967 – Do polskich kin weszła „Jowita” w reżyserii Janusza Morgensterna, według scenariusza Tadeusza Konwickiego inspirowanego prozą Stanisława Dygata. W filmie wystąpili m.in. Daniel Olbrychski, Barbara Kwiatkowska, Kalina Jędrusik i Zbigniew Cybulski. Film stał się jednym z ważnych portretów młodego pokolenia polskiej inteligencji lat 60.

1970 – Zmarł Karol Granda, urodzony w 1883 roku wieloletni nauczyciel związany z Gimnazjum im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu. Uczył języka niemieckiego, łaciny i greki, należąc do grona pedagogów, którzy przez dziesięciolecia tworzyli tradycję jednej z najważniejszych szkół miasta.

1976 – Ukazał się pierwszy numer „Komunikatu KOR”, informującego o represjach wobec robotników uczestniczących w czerwcowych protestach w Radomiu i Ursusie oraz o pomocy udzielanej ich rodzinom. Publikowano w nim również nazwiska, adresy i numery telefonów członków Komitetu Obrony Robotników.

1976 – Decyzją Prezydium Polskiej Akademii Nauk powołano Centrum Badań Kosmicznych PAN. Instytut rozpoczął działalność w 1977 roku i stał się najważniejszym polskim ośrodkiem zajmującym się fizyką przestrzeni kosmicznej oraz budową aparatury dla międzynarodowych misji kosmicznych.

1977 – Komitet Obrony Robotników przekształcił się w Komitet Samoobrony Społecznej „KOR”. Organizacja rozszerzyła działalność poza pomoc represjonowanym robotnikom, zajmując się szerzej przypadkami łamania praw człowieka i wspieraniem niezależnych inicjatyw społecznych.

1983 – Zmarł Lucjan Słowik, urodzony w 1910 roku wieloletni inspektor szkolny w Inowrocławiu. Funkcję tę pełnił w latach 1950–1972, a przez jedną kadencję był także posłem na Sejm PRL. Był związany z rozwojem powojennej oświaty w mieście, m.in. w okresie budowy nowych szkół.

1984 – Zmarł Jerzy Wasowski, kompozytor, aktor, dziennikarz i współtwórca legendarnego Kabaretu Starszych Panów. Razem z Jeremim Przyborą stworzył dziesiątki piosenek, które weszły do kanonu polskiej kultury, m.in. „Addio pomidory”, „Jeżeli kochać” i „Wesołe jest życie staruszka”.

1986 – Lech Wałęsa powołał Tymczasową Radę NSZZ „Solidarność”, która miała koordynować działalność podziemnego związku po amnestii i stopniowym wychodzeniu części struktur opozycyjnych z konspiracji.

1988 – W Waszyngtonie urodził się Kevin Durant, późniejszy jeden z najbardziej utytułowanych amerykańskich koszykarzy swojego pokolenia. Zdobywał mistrzostwa NBA, tytuł MVP ligi i wielokrotnie sięgał po olimpijskie złoto z reprezentacją Stanów Zjednoczonych.

1989 – Odbyła się premiera filmu „Jeniec Europy” w reżyserii Jerzego Kawalerowicza. Film opowiadał o ostatnim okresie życia Napoleona Bonapartego na wyspie Świętej Heleny.

1989 – W wypadku samochodowym w Raciborzu-Brzeziu zginęli Andrzej Kurek i Zdzisław Kamiński, twórcy i prowadzący popularnonaukowego programu telewizyjnego „Sonda”, oraz kierowca Andrzej Gieysztor. „Sonda”, emitowana od 1977 roku, należała do najpopularniejszych programów edukacyjnych w historii polskiej telewizji. Tragiczna śmierć prowadzących praktycznie zakończyła regularną emisję programu.

1993 – W Łodzi zmarł Włodzimierz Skoczylas, aktor teatralny i filmowy. Występował m.in. w Teatrze im. Stefana Jaracza w Łodzi i Teatrze Powszechnym w Warszawie, a widzowie pamiętają go m.in. z „Krzyżaków” Aleksandra Forda.

2000 – W Warszawie zmarł Michał Pawlicki, aktor, reżyser i pedagog. Zmarł dokładnie w dniu swoich 68. urodzin.

2001 – Na placu Bankowym w Warszawie odsłonięto pomnik Juliusza Słowackiego. Monument stanął w miejscu, w którym przed II wojną światową znajdował się pomnik rosyjskiego generała Iwana Paskiewicza.

2017 – W Warszawie zmarł Wiesław Michnikowski, wybitny aktor teatralny, filmowy i kabaretowy. Był jedną z gwiazd Kabaretu Starszych Panów i kabaretu Dudek, a publiczność pamięta jego wykonania „Wesołe jest życie staruszka”, „Addio pomidory” i „Jeżeli kochać”. W filmie „Seksmisja” Juliusza Machulskiego stworzył pamiętną postać Jej Ekscelencji.

2022 – W Krakowie zmarł Mieczysław Gil, działacz „Solidarności” związany z Nową Hutą. Organizował strajk przeciwko wprowadzeniu stanu wojennego w kombinacie im. Lenina, później był posłem i senatorem oraz przewodniczącym Obywatelskiego Klubu Parlamentarnego.

::news{"type":"see-also","item":"65723"}

::addons{"type":"only-with-us","color":"black"}