Kalendarium ciekawostek z foto-zagadką: 30 września

30 września prowadzi od średniowiecznego Krakowa i wojny smoleńskiej po dramatyczny finał Powstania Warszawskiego, wielką politykę XX wieku, sport i kultowe filmy oraz seriale. Dla Inowrocławia to także rocznica wielkiego wiecu w obronie języka polskiego, a dla Parchania – rodzinnej uroczystości gen. Władysława Sikorskiego.

📸 Rozpoznajesz to miejsce? Każde wydanie naszego kalendarium ilustrujemy starym zdjęciem Inowrocławia. Spróbujcie odgadnąć, co przedstawia fotografia, gdzie została wykonana i z jakiego okresu może pochodzić. Piszcie w komentarzach, dzielcie się wspomnieniami i uzupełniajcie historię tego miejsca. Może ktoś z Was wie o nim coś, czego nie znajdziemy w żadnej kronice?

::addons{"type":"only-with-us","color":"black"}

Co wydarzyło się 30 września?

1288 – W Krakowie zmarł Leszek Czarny, książę sieradzki, łęczycki, krakowski i sandomierski. Był jednym z najważniejszych władców okresu rozbicia dzielnicowego i przez niemal dekadę sprawował władzę w Krakowie. Nie pozostawił potomka, a jego śmierć wywołała kolejną walkę o tron krakowski.

1632 – Wojska moskiewskie przekroczyły granicę Rzeczypospolitej, rozpoczynając wojnę smoleńską. Rosja wykorzystała bezkrólewie po śmierci Zygmunta III Wazy i próbowała odzyskać ziemie utracone na mocy rozejmu w Dywilinie. Głównym celem stał się Smoleńsk, którego regularne oblężenie rozpoczęło się w kolejnych tygodniach. Wojna zakończyła się w 1634 roku zwycięstwem Rzeczypospolitej i pokojem w Polanowie.

1700 – W Żarczycach Dużych urodził się Stanisław Konarski, pijar, pedagog, publicysta i jeden z najważniejszych reformatorów polskiego szkolnictwa XVIII wieku. W 1740 roku założył w Warszawie Collegium Nobilium, szkołę kształcącą przyszłe elity Rzeczypospolitej. Był także autorem traktatu politycznego „O skutecznym rad sposobie”, w którym krytykował m.in. paraliżujące państwo liberum veto.

1773 – Obradujący pod presją mocarstw rozbiorowych Sejm Rozbiorowy ratyfikował traktaty I rozbioru Polski. Dokumenty sankcjonowały utratę znacznych obszarów Rzeczypospolitej na rzecz Rosji, Prus i Austrii. Był to formalny finał procesu rozpoczętego zajęciem polskich ziem przez trzy sąsiednie państwa rok wcześniej.

1791 – W Wiedniu odbyła się prapremiera opery „Czarodziejski flet” Wolfganga Amadeusza Mozarta. Kompozytor sam dyrygował pierwszym przedstawieniem, a libretto napisał Emanuel Schikaneder, który wystąpił również w roli Papagena. Dzieło stało się jedną z najpopularniejszych oper w historii.

1849 – W Krakowie urodził się Michał Bobrzyński, historyk, prawnik i polityk związany ze środowiskiem krakowskich konserwatystów zwanych stańczykami. Był profesorem Uniwersytetu Jagiellońskiego, namiestnikiem Galicji oraz autorem wpływowych „Dziejów Polski w zarysie”.

1854 – W Krakowie zmarł gen. Józef Chłopicki, jeden z najbardziej doświadczonych polskich dowódców pierwszej połowy XIX wieku. Walczył w wojnie polsko-rosyjskiej 1792 roku i w kampaniach napoleońskich, a podczas powstania listopadowego został dyktatorem i wodzem naczelnym. Ciężko ranny pod Grochowem wycofał się później z aktywnej służby. Jego nazwisko znajduje się na paryskim Łuku Triumfalnym.

::video{"type":"onnetwork","item":"8404","variant":"0"}

1863 – Pod Mełchowem oddziały powstańcze dowodzone przez płk. Zygmunta Chmieleńskiego stoczyły ciężką bitwę z wojskami rosyjskimi. W czasie starcia 18-letni Adam Chmielowski, późniejszy św. Brat Albert, został ciężko ranny w lewą nogę i dostał się do niewoli. Obrażenia były tak poważne, że kończynę amputowano w prymitywnych warunkach. Wiele lat później Adam Chmielowski porzucił karierę malarską i poświęcił życie pomocy najuboższym.

1906 – W Inowrocławiu odbył się wielki wiec szkolny w obronie nauczania religii w języku polskim. Zebrani rodzice zaprotestowali przeciwko germanizacji szkół i zobowiązali się korzystać z legalnych środków, by przywrócić polski język na lekcjach religii. Jedną z ważnych postaci lokalnego ruchu oporu był ks. Antoni Laubitz. Protest wpisał się w falę strajków szkolnych obejmujących wówczas ziemie zaboru pruskiego.

1908 – W Krakowie zmarł Karol Estreicher, bibliotekarz, bibliograf, historyk literatury i teatru. Stworzył monumentalną „Bibliografię Polską”, obejmującą piśmiennictwo polskie od początków druku. Jego praca stała się fundamentem nowoczesnej polskiej bibliografii.

1913 – W Warszawie urodził się Samuel Eilenberg, matematyk, który po emigracji do Stanów Zjednoczonych został profesorem Columbia University. Należał do współtwórców teorii kategorii i algebry homologicznej, a jego prace wywarły ogromny wpływ na rozwój matematyki XX wieku.

1921 – Przeprowadzono pierwszy powszechny spis ludności w II Rzeczypospolitej. Wykazał on 25 694 700 mieszkańców na objętym badaniem terytorium, przy czym spis nie obejmował jeszcze części Górnego Śląska i Wileńszczyzny. Ponad 69 proc. mieszkańców zadeklarowało narodowość polską, ponad 15 proc. ukraińską, a blisko 8 proc. żydowską. Było to pierwsze wielkie statystyczne przedsięwzięcie odrodzonego państwa.

1922 – W Warszawie urodził się Janusz Warmiński, aktor, reżyser i wieloletni dyrektor Teatru Ateneum. Kierował tą sceną przez kilkadziesiąt lat, czyniąc ją jednym z najważniejszych teatrów Warszawy.

1924 – W Nowym Orleanie urodził się Truman Capote, amerykański pisarz i dziennikarz. Jest autorem m.in. „Śniadania u Tiffany’ego”, „Harfy traw” i „Z zimną krwią”. Ta ostatnia książka stała się jednym z najważniejszych przykładów literackiego reportażu kryminalnego.

1928 – W Warszawie przy ul. Konwiktorskiej otwarto stadion Polonii Warszawa. Obiekt stał się domem jednego z najstarszych stołecznych klubów sportowych i później otrzymał imię gen. Kazimierza Sosnkowskiego.

1928 – W Syhocie, na terenie dzisiejszej Rumunii, urodził się Elie Wiesel, pisarz i świadek Zagłady. Był więźniem Auschwitz i Buchenwaldu, a po wojnie poświęcił dużą część życia dokumentowaniu doświadczenia Holokaustu i obronie praw człowieka. W 1986 roku otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla.

1931 – W Zakopanem urodził się Franciszek Gąsienica Groń, narciarz i pierwszy Polak, który zdobył medal zimowych igrzysk olimpijskich. W 1956 roku w Cortina d’Ampezzo wywalczył brązowy medal w kombinacji norweskiej.

1936 – W kościele św. Wojciecha w Parchaniu odbył się ślub Zofii Wandy Sikorskiej, jedynej córki gen. Władysława Sikorskiego, z por. Stanisławem Leśniowskim. Rodzina generała była mocno związana z Parchaniem, gdzie od 1923 roku posiadała majątek. Władysław Sikorski spędzał tam wiele czasu, pisał książki i artykuły oraz często odwiedzał pobliski Inowrocław i jego uzdrowisko.

1938 – Wieczorem polski rząd wystosował ultimatum wobec Czechosłowacji w sprawie Zaolzia, żądając przekazania Polsce spornych terenów Śląska Cieszyńskiego. Ultimatum nastąpiło bezpośrednio po konferencji monachijskiej i zostało przyjęte przez Pragę następnego dnia. 2 października Wojsko Polskie rozpoczęło zajmowanie Zaolzia.

1939 – Formalnie rozpoczęło się urzędowanie Władysława Raczkiewicza jako prezydenta RP na uchodźstwie. Rezygnacja internowanego w Rumunii Ignacego Mościckiego nosiła datę 30 września, choć decyzja została przygotowana już poprzedniego wieczoru. Nowy prezydent powierzył misję utworzenia rządu gen. Władysławowi Sikorskiemu, zapewniając ciągłość konstytucyjnych władz Rzeczypospolitej poza okupowanym krajem.

1939 – Oddziały Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Polesie” gen. Franciszka Kleeberga stoczyły zwycięskie walki z jednostkami Armii Czerwonej w rejonie Parczewa i Milanowa. Polskie oddziały zdołały odeprzeć sowieckie natarcia i kontynuowały marsz na zachód. Kilka dni później SGO „Polesie” stoczyła pod Kockiem ostatnią dużą bitwę kampanii 1939 roku.

1944 – Prezydent RP na uchodźstwie Władysław Raczkiewicz odwołał gen. Kazimierza Sosnkowskiego ze stanowiska Naczelnego Wodza. Jego następcą został gen. Tadeusz Bór-Komorowski, dowódca Armii Krajowej i trwającego jeszcze Powstania Warszawskiego.

1944 – Po ciężkich walkach skapitulował powstańczy Żoliborz. Oddziały dowodzone przez ppłk. Mieczysława Niedzielskiego „Żywiciela” były jednym z ostatnich dużych zgrupowań Armii Krajowej walczących w stolicy. Upadek dzielnicy oznaczał, że zorganizowany opór trwał już praktycznie tylko w Śródmieściu.

1949 – Polska zerwała stosunki dyplomatyczne z Jugosławią. Był to efekt konfliktu pomiędzy Józefem Stalinem a przywódcą Jugosławii Josipem Brozem Titą, który odmówił podporządkowania swojego państwa polityce Moskwy. Państwa bloku sowieckiego zostały wówczas zmuszone do izolowania Jugosławii.

1954 – W Jaworznie urodziła się Barbara Trzetrzelewska, znana na świecie jako Basia. Wokalistka połączyła pop, jazz i brzmienia latynoskie, zdobywając międzynarodową popularność m.in. dzięki albumom „Time and Tide”, „London Warsaw New York” i przebojowi „New Day for You”.

1955 – W Kalifornii w wypadku samochodowym zginął James Dean, jeden z największych symboli młodzieżowego buntu w historii kina. Miał zaledwie 24 lata i zdążył zagrać główne role tylko w trzech filmach: „Na wschód od Edenu”, „Buntownik bez powodu” i „Olbrzym”. Jego przedwczesna śmierć uczyniła go ikoną popkultury.

1960 – Amerykańska telewizja ABC wyemitowała pierwszy odcinek animowanego serialu „Flintstonowie”. Historia rodziny Freda i Wilmy Flintstone’ów mieszkającej w prehistorycznym Bedrock była pierwszym amerykańskim serialem animowanym emitowanym w głównym paśmie wieczornym i stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych tytułów w historii telewizji.

1961 – Rozpoczęła działalność Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju – OECD, powstała na bazie wcześniejszej organizacji zajmującej się europejską współpracą gospodarczą po II wojnie światowej.

1962 – W Warszawie urodził się Dariusz Dziekanowski, piłkarz i reprezentant Polski. W kadrze narodowej rozegrał 63 mecze i zdobył 20 bramek, a podczas kariery klubowej występował m.in. w Legii Warszawa, Widzewie Łódź i Celticu Glasgow.

1964 – W Città di Castello urodziła się Monica Bellucci, włoska aktorka i modelka. Światową popularność przyniosły jej role w filmach „Malena”, „Nieodwracalne”, „Matrix Reaktywacja”, „Pasja” i „Spectre”.

1968 – W Everett w stanie Waszyngton po raz pierwszy publicznie zaprezentowano prototyp Boeinga 747. Gigantyczny samolot szerokokadłubowy, później nazywany „Jumbo Jetem”, całkowicie zmienił dalekodystansowy transport lotniczy, pozwalając przewozić setki pasażerów na trasach międzykontynentalnych.

1968 – W Gdańsku urodził się Tymon Tymański, muzyk, kompozytor, multiinstrumentalista i jedna z najbardziej charakterystycznych postaci polskiej sceny alternatywnej. Był związany m.in. z zespołami Miłość, Kury i Tymon & The Transistors.

1975 – W Paryżu urodziła się Marion Cotillard, francuska aktorka. Za rolę Édith Piaf w filmie „Niczego nie żałuję – Edith Piaf” otrzymała Oscara dla najlepszej aktorki. Zagrała również m.in. w „Incepcji”, „Mroczny Rycerz powstaje” i „Sprzymierzonych”.

1979 – W Warszawie odbył się pierwszy Maraton Pokoju, uznawany za początek dzisiejszego Maratonu Warszawskiego i pierwszy masowy bieg maratoński w Polsce. Na starcie stanęło 1861 uczestników. Historyczna trasa okazała się nieco krótsza od regulaminowych 42 km 195 m, ale impreza zapoczątkowała trwającą do dziś tradycję wielkiego ulicznego biegania w stolicy.

1980 – W Koszycach urodziła się Martina Hingis, późniejsza szwajcarska tenisistka i jedna z największych gwiazd kobiecego tenisa lat 90. Została najmłodszą liderką światowego rankingu w historii i zdobyła pięć tytułów wielkoszlemowych w grze pojedynczej oraz liczne trofea deblowe.

1982 – W Nowej Hucie odbyła się manifestacja zorganizowana przez podziemną „Solidarność”. Doszło do gwałtownych starć demonstrantów z oddziałami milicji i ZOMO. Protest był częścią społecznego oporu przeciwko trwającemu stanowi wojennemu.

1986 – Telewizja Polska wyemitowała pierwszy odcinek serialu „Alternatywy 4” w reżyserii Stanisława Barei. Produkcja była gotowa kilka lat wcześniej, lecz długo nie mogła trafić na antenę z powodu ingerencji cenzury. Historia mieszkańców warszawskiego bloku i gospodarza Stanisława Anioła, granego przez Romana Wilhelmiego, stała się jedną z najbardziej kultowych satyr na rzeczywistość PRL.

1987 – Odbyła się polska premiera filmu „Kobieta samotna” Agnieszki Holland. Film został nakręcony już w 1981 roku, ale po wprowadzeniu stanu wojennego trafił na półkę i przez kilka lat nie mógł być rozpowszechniany. W głównych rolach wystąpili Maria Chwalibóg i Bogusław Linda.

2004 – W Warszawie zmarł Zygmunt Kałużyński, krytyk filmowy, eseista i publicysta. Przez dziesięciolecia należał do najbardziej rozpoznawalnych popularyzatorów kina w Polsce, a szerokiej publiczności znany był również z telewizyjnego programu „Perły z lamusa”, prowadzonego wspólnie z Tomaszem Raczkiem.

2006 – Zlikwidowano Wojskowe Służby Informacyjne. Zadania wojskowego wywiadu i kontrwywiadu zostały następnie rozdzielone pomiędzy nowo utworzone Służbę Wywiadu Wojskowego i Służbę Kontrwywiadu Wojskowego.

2018 – W Turynie reprezentacja Polski w siatkówce mężczyzn pokonała Brazylię 3:0 i obroniła tytuł mistrza świata zdobyty cztery lata wcześniej. Drużynę prowadził Vital Heynen, a jednym z największych bohaterów turnieju był Bartosz Kurek, wybrany MVP mistrzostw.

2019 – W Warszawie zmarł Kornel Morawiecki, działacz opozycji antykomunistycznej i twórca Solidarności Walczącej. Po 1989 roku pozostawał aktywny politycznie, a w 2015 roku został marszałkiem seniorem Sejmu VIII kadencji.

::news{"type":"see-also","item":"65726"}

::event{"type":"vertical","item":"5866"}

::addons{"type":"only-with-us","color":"black"}