Kalendarium ciekawostek z foto-zagadką: 4 października

4 października zapisał się w historii jako dzień wielkich zmian i przełomowych wydarzeń. W Rzeczypospolitej kończyła się era kalendarza juliańskiego, gen. Józef Haller stanął na czele Armii Polskiej we Francji, a wystrzelenie Sputnika 1 otworzyło epokę kosmiczną.

Bardzo mocny jest również lokalny ślad tej daty. 4 października 1410 roku na zamek w Inowrocławiu przybył król Władysław Jagiełło, który stąd kierował dalszymi działaniami w wojnie z zakonem krzyżackim. Z kolei dokładnie 99 lat wcześniej pojawiła się najstarsza znana wzmianka źródłowa o Słoborzu w dzisiejszym powiecie inowrocławskim.

📸 FOTO-ZAGADKA. Jakie miejsce lub obiekt w Inowrocławiu pokazuje nasze archiwalne zdjęcie i z jakiego okresu może ono pochodzić? Przyjrzyjcie się uważnie szczegółom i spróbujcie rozpoznać fragment miasta. Na odpowiedzi czekamy w komentarzach.

::addons{"type":"only-with-us","color":"black"}

Co wydarzyło się 4 października?

1311 – Pochodzi z tego roku najstarsza znana informacja źródłowa o Ściborzu, miejscowości położonej obecnie w gminie Rojewo w powiecie inowrocławskim. Wieś była gniazdem rodowym Mościców-Ostojów, jednego ze starych rodów szlacheckich związanych z Kujawami.

1410 – Na zamek w Inowrocławiu przybył król Władysław Jagiełło, aby stąd kierować dalszymi poczynaniami wojennymi przeciwko zakonowi krzyżackiemu. Było to niespełna trzy miesiące po wielkim zwycięstwie wojsk polsko-litewskich pod Grunwaldem. Wojna nie zakończyła się jednak wraz z lipcową bitwą – trwały dalsze działania militarne i dyplomatyczne, a Inowrocław ze względu na swoje położenie pozostawał ważnym punktem zaplecza polskiej strony konfliktu.

1480 – W Łowiczu zmarł Jakub z Sienna, duchowny i dyplomata, od 1474 roku arcybiskup gnieźnieński i prymas Polski. Należał do wpływowych przedstawicieli polskiego Kościoła w czasach panowania Kazimierza IV Jagiellończyka, wcześniej pełnił również funkcję biskupa krakowskiego i włocławskiego.

1582 – W Rzeczypospolitej rozpoczęto wprowadzanie kalendarza gregoriańskiego, którym posługujemy się do dziś. Reforma papieża Grzegorza XIII miała usunąć narastającą różnicę między kalendarzem juliańskim a rokiem astronomicznym. Polska należała do państw, które przyjęły nowy system od razu. Najbardziej niezwykłym skutkiem reformy było „zniknięcie” dziesięciu dat – po 4 października 1582 roku nastąpił od razu 15 października. Zmieniono również sposób ustalania lat przestępnych, dzięki czemu nowy kalendarz znacznie dokładniej odpowiadał długości roku zwrotnikowego.

1677 – Zmarł Józef Bartłomiej Zimorowic, poeta, satyryk, kronikarz i wielokrotny burmistrz Lwowa. Pozostawił po sobie zarówno utwory literackie, jak i prace będące ważnym źródłem wiedzy o historii siedemnastowiecznego Lwowa.

1705 – W warszawskiej kolegiacie św. Jana odbyła się koronacja Stanisława Leszczyńskiego i jego żony Katarzyny z Opalińskich. Leszczyński został wyniesiony na tron podczas wielkiej wojny północnej przy poparciu króla Szwecji Karola XII, podczas gdy część szlachty nadal uznawała za monarchę Augusta II Mocnego. Nietypowe było już samo miejsce uroczystości – polskich monarchów tradycyjnie koronowano w Krakowie, jednak sytuacja militarna uniemożliwiła przeprowadzenie ceremonii na Wawelu.

::video{"type":"onnetwork","item":"8404","variant":"0"}

1741 – Urodził się Franciszek Karpiński, jeden z najwybitniejszych poetów polskiego sentymentalizmu. Jest autorem m.in. sielanki „Laura i Filon”, a także pieśni religijnych, które na trwałe weszły do polskiej tradycji. To właśnie Karpiński napisał tekst kolędy „Bóg się rodzi” oraz pieśni „Kiedy ranne wstają zorze” i „Wszystkie nasze dzienne sprawy”.

1790 – W Warszawie zmarł Jan Dekert, kupiec i prezydent Starej Warszawy, jeden z najważniejszych przedstawicieli mieszczaństwa w okresie Sejmu Wielkiego. Zabiegał o rozszerzenie praw politycznych mieszkańców miast królewskich. W 1789 roku był jednym z organizatorów słynnej Czarnej Procesji, podczas której przedstawiciele 141 miast udali się do króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, domagając się reform i większych praw dla mieszczan.

1831 – Urodził się Bruno Bielawski, dziennikarz, pisarz i poeta. Był związany m.in. z „Gazetą Lwowską”, a od 1859 roku został pierwszym redaktorem pisma „Dzwonek”, adresowanego przede wszystkim do ludowych odbiorców.

1894 – W Warszawie urodził się Józef Beck, żołnierz Legionów Polskich, dyplomata i jeden z najbliższych współpracowników Józefa Piłsudskiego. Od 1932 do 1939 roku kierował Ministerstwem Spraw Zagranicznych i miał istotny wpływ na politykę zagraniczną II Rzeczypospolitej. Po niemieckim ataku na Polskę we wrześniu 1939 roku wraz z władzami państwa przekroczył granicę rumuńską, gdzie został internowany. Zmarł w Rumunii w 1944 roku.

1898 – Urodził się Marian Drobik „Dzięcioł”, oficer Wojska Polskiego i polskiego podziemia. W czasie okupacji pełnił funkcję szefa Oddziału II Komendy Głównej Armii Krajowej, odpowiadającego za działalność wywiadowczą. W 1943 roku został aresztowany przez Gestapo. Okoliczności jego śmierci nie zostały jednoznacznie wyjaśnione.

1900 – Urodził się Józef Jarema, malarz, scenograf i animator życia artystycznego, brat malarki Marii Jaremy. W okresie międzywojennym należał do kręgu awangardowych artystów i był jednym z twórców eksperymentalnego teatru Cricot, który stał się ważnym zjawiskiem artystycznego Krakowa.

1918 – Gen. Józef Haller został mianowany naczelnym wodzem Armii Polskiej we Francji. Formacja, nazywana później Błękitną Armią od koloru francuskich mundurów, składała się z polskich ochotników przybywających m.in. z Francji, Stanów Zjednoczonych i Kanady oraz Polaków służących wcześniej w innych armiach. Haller został również awansowany do stopnia generała dywizji. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości Błękitna Armia została przerzucona do kraju i odegrała ważną rolę w walkach o granice odrodzonego państwa.

1922 – Urodził się Adam Hollanek, pisarz, poeta i publicysta, jedna z ważnych postaci polskiej fantastyki naukowej. W 1982 roku został pierwszym redaktorem naczelnym miesięcznika „Fantastyka”, pisma, które przez kolejne dekady miało ogromne znaczenie dla rozwoju polskiej literatury science fiction i fantasy.

1934 – Urodził się Zbigniew Pietrzykowski, jeden z najwybitniejszych pięściarzy w historii polskiego boksu. Zdobył trzy medale olimpijskie – brąz w Melbourne w 1956 roku, srebro w Rzymie w 1960 i kolejny brąz w Tokio w 1964. W finale igrzysk w Rzymie jego rywalem był zaledwie 18-letni Cassius Clay, późniejszy Muhammad Ali. Pietrzykowski był również czterokrotnym mistrzem Europy i aż jedenastokrotnym mistrzem Polski. W reprezentacji kraju stoczył 44 pojedynki międzypaństwowe, z których wygrał 42.

1936 – Odbyła się premiera filmu „Wierna rzeka” w reżyserii Leonarda Buczkowskiego, będącego ekranizacją powieści Stefana Żeromskiego. Historia rozgrywająca się w czasie powstania styczniowego opowiada o rannym powstańcu i kobiecie, która udziela mu schronienia.

1944 – Urodził się Józef Szaniawski, politolog, sowietolog, publicysta i dziennikarz. Pracując w Polskiej Agencji Prasowej, od lat 70. potajemnie współpracował z Radiem Wolna Europa. W 1985 roku został aresztowany, a następnie skazany przez sąd wojskowy na 10 lat więzienia. Wyszedł na wolność w grudniu 1989 roku po uniewinnieniu przez Sąd Najwyższy.

1948 – W Strzegomiu urodził się Stanisław Nicieja, historyk, profesor i wieloletni pracownik Uniwersytetu Opolskiego, którego w latach 1996–2002 był rektorem. Szczególne miejsce w jego dorobku zajmują dzieje dawnych Kresów Wschodnich Rzeczypospolitej i historie ludzi związanych z tamtymi terenami.

1957 – Związek Radziecki wystrzelił Sputnik 1 – pierwszego sztucznego satelitę Ziemi. Niewielka aluminiowa kula miała 58 centymetrów średnicy i ważyła około 84 kilogramów. Cztery charakterystyczne anteny wysyłały sygnał radiowy, którego krótkie „bip-bip” można było odbierać na Ziemi. Sputnik okrążał planetę mniej więcej co 98 minut. Jego umieszczenie na orbicie uznaje się za początek epoki kosmicznej oraz rozpoczęcie intensywnego wyścigu technologicznego między ZSRR a Stanami Zjednoczonymi. Satelita spłonął w atmosferze w styczniu 1958 roku.

1959 – W Warszawie zmarł Mieczysław Orłowicz, jeden z pionierów polskiej turystyki i krajoznawstwa. Był autorem licznych przewodników po Polsce i ziemiach dawnej Rzeczypospolitej oraz współorganizatorem ruchu krajoznawczego. Jego nazwisko do dziś nosi m.in. Główny Szlak Sudecki.

1963 – W Londynie zmarł Zygmunt Nowakowski, pisarz, aktor, dziennikarz i publicysta. Po wybuchu II wojny światowej znalazł się na emigracji i pozostał jednym z najbardziej rozpoznawalnych publicystów polskiego Londynu.

1966 – Odbyła się premiera filmu „Marysia i Napoleon” w reżyserii Leonarda Buczkowskiego. Komedia kostiumowa łączyła historię romansu Napoleona Bonaparte i Marii Walewskiej ze współczesnym wątkiem dwojga ludzi podobnych do historycznych bohaterów.

1967 – W Warszawie zmarł Janusz Franciszek Radziwiłł, książę, ziemianin, właściciel Nieborowa i ordynat ołycki, a także polityk konserwatywny II Rzeczypospolitej. Był posłem i senatorem oraz działaczem gospodarczym. Po agresji ZSRR na Polskę został zatrzymany przez NKWD, a po II wojnie światowej ponownie znalazł się w sowieckim więzieniu.

1968 – W Warszawie zmarł Jan Kurnakowicz, jeden z najwybitniejszych polskich aktorów charakterystycznych swojej epoki. Przez lata był związany z Teatrem Narodowym, występował także w kinie. Widzowie pamiętali go m.in. z filmów „Zakazane piosenki” oraz „Miasto nieujarzmione”.

1969 – W Bernie zmarł Jerzy Stempowski, jeden z najważniejszych polskich eseistów XX wieku, krytyk literacki, tłumacz i publicysta. Po II wojnie światowej pozostał na emigracji w Szwajcarii. Publikował m.in. w paryskiej „Kulturze”, posługując się pseudonimem Paweł Hostowiec.

1982 – Izba Wojskowa Sądu Najwyższego skazała zaocznie na karę śmierci Romualda Spasowskiego, byłego ambasadora PRL w Stanach Zjednoczonych. Po wprowadzeniu w Polsce stanu wojennego Spasowski potępił decyzję władz PRL i poprosił o azyl polityczny w USA. W sierpniu 1982 roku został najpierw skazany na 15 lat więzienia, jednak po rewizji prokuratury wyrok zaostrzono. W 1990 roku orzeczenie unieważniono, a Spasowskiego uniewinniono.

1989 – W Warszawie zmarł Edmund Osmańczyk, dziennikarz, publicysta, politolog i działacz społeczny. Przed wojną był związany ze Związkiem Polaków w Niemczech i redagował pismo „Młody Polak w Niemczech”. Podczas Powstania Warszawskiego przygotowywał audycje radiowe, a po wojnie jako korespondent relacjonował m.in. konferencję poczdamską i proces norymberski. W czerwcu 1989 roku został wybrany do odrodzonego Senatu.

1993 – Zmarł Jerzy Broszkiewicz, prozaik, dramaturg, eseista i autor literatury fantastycznonaukowej. Szczególną popularność zdobyły jego książki dla młodzieży, m.in. „Wielka, większa i największa” oraz „Ci z Dziesiątego Tysiąca”. Jego twórczość wielokrotnie przenoszono na scenę, do radia i telewizji.

2002 – Odbyła się premiera kinowa „Zemsty” Andrzeja Wajdy, ekranizacji komedii Aleksandra Fredry. W obsadzie znaleźli się m.in. Janusz Gajos jako Cześnik, Andrzej Seweryn jako Rejent, Roman Polański jako Papkin, Katarzyna Figura jako Podstolina, Agata Buzek jako Klara oraz Rafał Królikowski jako Wacław. Dla Polańskiego występ w filmie był powrotem do aktorstwa w polskiej produkcji po wielu dziesięcioleciach.

2017 – W Krakowie zmarł prof. Bronisław Chromy, rzeźbiarz, medalier, malarz i profesor Akademii Sztuk Pięknych. Jego najbardziej rozpoznawalnym dziełem jest stojąca u stóp Wawelu rzeźba Smoka Wawelskiego, która stała się jednym z symboli Krakowa. Chromy był również autorem licznych pomników, rzeźb plenerowych i medali znajdujących się w wielu polskich miastach.

2024 – W wieku 91 lat zmarł Jerzy Molga, aktor teatralny, filmowy i dubbingowy. Na dużym ekranie zadebiutował w „Kanale” Andrzeja Wajdy, a później występował w dziesiątkach produkcji filmowych i telewizyjnych. Był związany m.in. z warszawskim Teatrem Ateneum i Teatrem Rozmaitości. Jedną z jego najbardziej charakterystycznych ról filmowych była postać gen. Władysława Sikorskiego w „Katastrofie w Gibraltarze”.

::news{"type":"see-also","item":"65738"}

::event{"type":"vertical","item":"5834"}

::addons{"type":"only-with-us","color":"black"}