Kalendarium ciekawostek z foto-zagadką: 5 października

5 października prowadzi od reform Kazimierza Wielkiego i jednej z ostatnich szarż husarii po ostatnią bitwę kampanii 1939 roku, początki polskiej telewizji i Pokojowego Nobla dla Lecha Wałęsy. W lokalnej historii tego dnia pojawiają się kujawski dziennikarz Józef Siemianowski, poseł Władysław Konieczny oraz odradzająca się w Inowrocławiu „Solidarność”.

📸 Rozpoznajesz to miejsce? Każde wydanie naszego kalendarium ilustrujemy starym zdjęciem Inowrocławia. Spróbujcie odgadnąć, co przedstawia fotografia, gdzie została wykonana i z jakiego okresu może pochodzić. Piszcie w komentarzach, dzielcie się wspomnieniami i uzupełniajcie historię tego miejsca. Może ktoś z Was wie o nim coś, czego nie znajdziemy w żadnej kronice?

::addons{"type":"only-with-us","color":"black"}

Co wydarzyło się 5 października?

1356 – Król Kazimierz III Wielki powołał w Krakowie Sąd Wyższy Prawa Niemieckiego oraz Sąd Sześciu Miast. Nowe królewskie instytucje miały rozpatrywać odwołania w sprawach prowadzonych według prawa magdeburskiego. Wcześniej polskie miasta często kierowały takie sprawy aż do Magdeburga. Reforma wzmacniała niezależność prawną Królestwa Polskiego i była kolejnym elementem porządkowania państwa przez Kazimierza Wielkiego.

1523 – W Szczecinie zmarł Bogusław X Wielki, jeden z najważniejszych władców Pomorza Zachodniego. W czasie długiego panowania doprowadził do zjednoczenia większości ziem Księstwa Pomorskiego, wzmacniał władzę książęcą i administrację oraz rozwijał kontakty polityczne z Polską, Brandenburgią i Cesarstwem.

1713 – W Langres urodził się Denis Diderot, francuski pisarz, filozof i jeden z najważniejszych przedstawicieli oświecenia. Wspólnie z Jeanem le Rondem d’Alembertem kierował pracami nad monumentalną „Encyklopedią”, która miała zebrać i uporządkować całą ówczesną wiedzę, a jednocześnie rozpowszechniała idee racjonalizmu, krytycyzmu i wolności myśli.

1716 – Pod Kowalewem Pomorskim wojska konfederacji tarnogrodzkiej starły się z oddziałami wiernymi królowi Augustowi II Mocnemu, złożonymi z jednostek saskich i polskich. Bitwa była jednym z największych starć wewnętrznego konfliktu wywołanego obecnością wojsk saskich w Rzeczypospolitej. W walce uczestniczyły chorągwie husarskie, a starcie bywa uznawane za jedną z ostatnich szarż husarii w historii. Konfederaci zostali pokonani, a sama bitwa pokazała, jak bardzo zmienił się sposób prowadzenia wojny na początku XVIII wieku.

1733 – W Kamieniu pod Warszawą, pod osłoną rosyjskich wojsk, przeciwnicy Stanisława Leszczyńskiego przeprowadzili drugą elekcję i wybrali elektora saskiego Fryderyka Augusta II, który jako król Polski przyjął imię August III. Wybór doprowadził do wojny o sukcesję polską i jeszcze silniejszego uzależnienia spraw Rzeczypospolitej od ingerencji sąsiednich mocarstw.

1760 – W Dreźnie zmarł król Polski i elektor saski August III Wettin, panujący w Rzeczypospolitej od 1733 roku. Jego rządy przypadły na okres narastającego paraliżu instytucji państwa, częstego zrywania sejmów i wzrostu wpływów Rosji oraz Prus.

1767 – W Warszawie rozpoczął obrady Sejm Repninowski, nazwany od rosyjskiego ambasadora Nikołaja Repnina, który otwarcie ingerował w życie polityczne Rzeczypospolitej. Pod presją Rosji uchwalono później tzw. prawa kardynalne, utrwalające m.in. wolną elekcję i liberum veto, a Rosja stała się gwarantem ustroju państwa. Przeciwnych rosyjskiej polityce senatorów, w tym bp. Kajetana Sołtyka, aresztowano i wywieziono w głąb Rosji.

1768 – Urodził się Leon Przyłuski, późniejszy arcybiskup gnieźnieński i poznański oraz prymas Polski. Kierował archidiecezją w latach 1845–1865 i w okresie zaborów angażował się w obronę praw Kościoła oraz polskiej ludności w państwie pruskim.

1802 – Urodził się Maurycy Gosławski, poeta i żołnierz. Walczył w powstaniu listopadowym, a później uczestniczył w działalności niepodległościowej na emigracji oraz w konspiracyjnej wyprawie Józefa Zaliwskiego.

1807 – Książę Józef Poniatowski został ministrem wojny Księstwa Warszawskiego i naczelnym dowódcą jego armii. Rozpoczął budowę nowoczesnego wojska polskiego, które w kolejnych latach walczyło u boku Napoleona Bonapartego, m.in. przeciwko Austrii i podczas wyprawy na Rosję.

1830 – W Petersburgu zmarł Józef Oleszkiewicz, polski malarz, portrecista i wolnomularz. Był członkiem tamtejszej Akademii Sztuk Pięknych, a jego postać została utrwalona przez Adama Mickiewicza w „Ustępie” III części „Dziadów”.

1831 – Około 20-tysięczny korpus Wojska Polskiego dowodzony przez gen. Macieja Rybińskiego przekroczył granicę Prus i złożył broń. Razem z żołnierzami na terytorium pruskie przeszli członkowie Rządu Narodowego. Był to jeden z ostatnich aktów upadającego powstania listopadowego.

1862 – Urodził się Mieczysław Mańkowski, działacz ruchu socjalistycznego i niepodległościowego. Był związany najpierw z partią Proletariat, a później z PPS oraz jej Organizacją Bojową. Wielokrotnie więziony przez władze carskie, należał do organizatorów zbrojnych akcji przeciw rosyjskiemu aparatowi władzy.

1864 – W Besançon urodził się Louis Lumière, francuski wynalazca i przemysłowiec, który razem z bratem Auguste’em Lumière’em odegrał kluczową rolę w narodzinach kina. Bracia skonstruowali kinematograf – urządzenie umożliwiające rejestrowanie, kopiowanie i projekcję ruchomych obrazów – i w 1895 roku przeprowadzili jeden z pierwszych publicznych pokazów filmowych.

1868 – Sejm Krajowy Galicji we Lwowie uchwalił ustawę chroniącą kozicę i świstaka w Tatrach. Był to jeden z najwcześniejszych w Europie aktów prawnych dotyczących ochrony gatunkowej dzikich zwierząt. Do wprowadzenia przepisów przyczynili się polscy przyrodnicy, którzy alarmowali o gwałtownym spadku liczebności obu gatunków.

1874 – W Bonikowie urodził się Alfred Chłapowski, ziemianin, ekonomista, polityk i dyplomata. Był posłem do niemieckiego Reichstagu, ministrem w rządzie Wincentego Witosa, a następnie ambasadorem Polski we Francji. Po zajęciu kraju przez Niemcy został aresztowany i zmarł w 1940 roku w KL Buchenwald.

1878 – Urodził się Ryszard Ordyński, reżyser teatralny i filmowy, aktor oraz scenarzysta. Pracował zarówno w Polsce, jak i za granicą, a po odzyskaniu niepodległości należał do twórców rozwijających polski teatr i kino.

1894 – Urodził się Tadeusz Gronowski, grafik, malarz i projektant, jeden z pionierów nowoczesnego polskiego plakatu. Tworzył reklamy, ilustracje i projekty graficzne, a jego elegancki, syntetyczny styl stał się jednym ze znaków rozpoznawczych polskiej sztuki użytkowej okresu międzywojennego.

1902 – Urodził się Michał Kondracki, kompozytor, pianista i publicysta muzyczny. Studiował w Warszawie i Paryżu, a jego twórczość obejmowała muzykę symfoniczną, kameralną, fortepianową oraz utwory inspirowane folklorem.

1909 – Urodził się Edward Osóbka-Morawski, działacz socjalistyczny. W 1944 roku stanął na czele podporządkowanego Związkowi Sowieckiemu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, a następnie był premierem Rządu Tymczasowego i Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej.

1909 – Urodził się Zbigniew Koczanowicz, aktor teatralny i filmowy, reżyser oraz pedagog. Występował na wielu polskich scenach, a także w filmach i produkcjach telewizyjnych.

1913 – Urodził się Stanisław Żaryn, architekt i konserwator zabytków. Podczas okupacji był żołnierzem podziemia i uczestnikiem Powstania Warszawskiego, a po wojnie pracował w Biurze Odbudowy Stolicy, dokumentując i przywracając zabytkową architekturę zniszczonej Warszawy.

1921 – W Londynie powstał PEN Club, międzynarodowe stowarzyszenie pisarzy, poetów, dramaturgów i eseistów. Organizacja od początku opowiadała się za swobodą twórczości, wymianą idei ponad granicami i sprzeciwem wobec cenzury oraz prześladowania autorów.

1924 – W Warszawie urodził się Andrzej Wolski „Jur”, żołnierz Armii Krajowej i uczestnik akcji pod Arsenałem. Podczas Powstania Warszawskiego dowodził plutonem, a po wojnie został skazany przez komunistyczne władze i przez kilka lat przebywał w więzieniu. Później wyemigrował do Kanady i pracował naukowo.

1931 – W Poznaniu zmarł Józef Siemianowski, urodzony w 1866 roku w Szarleju na Kujawach dziennikarz i działacz społeczno-polityczny. W okresie zaborów redagował m.in. broniący polskości „Głos Śląski” w Gliwicach, a później pracował w redakcjach „Wielkopolanina”, „Wiarusa Polskiego” i „Orędownika Wielkopolskiego”.

1933 – Sąd Najwyższy zatwierdził wyroki w procesie brzeskim, dotyczącym przywódców antysanacyjnego Centrolewu. Politycy opozycji zostali skazani na kary od półtora do trzech lat więzienia. Część, w tym Wincenty Witos, Herman Lieberman, Kazimierz Bagiński, Władysław Kiernik i Adam Pragier, zdecydowała się na emigrację.

1936 – W Pradze urodził się Václav Havel, dramaturg, eseista i późniejszy jeden z najważniejszych czechosłowackich dysydentów. Był współtwórcą Karty 77, wielokrotnie trafiał do więzienia za działalność opozycyjną, a po aksamitnej rewolucji został prezydentem Czechosłowacji. Po rozpędzie federacji pełnił urząd pierwszego prezydenta Czech.

1936 – W Krakowie zmarł Zygmunt Waliszewski, malarz i rysownik związany z kapistami. Jego twórczość charakteryzowała się intensywnym kolorem, swobodnym sposobem malowania i inspiracjami dawnymi mistrzami europejskiego malarstwa.

1938 – W klasztorze w Łagiewnikach zmarła Faustyna Kowalska, zakonnica ze Zgromadzenia Sióstr Matki Bożej Miłosierdzia i mistyczka. Jej „Dzienniczek” oraz propagowane przez nią nabożeństwo do Miłosierdzia Bożego stały się znane na całym świecie. W 2000 roku Jan Paweł II dokonał jej kanonizacji.

1938 – W Wilnie zmarł Marian Zdziechowski, filozof kultury, historyk literatury, slawista i profesor Uniwersytetu Stefana Batorego. W swoich pracach ostrzegał zarówno przed bolszewizmem, jak i kryzysem europejskiej kultury.

1938 – Z warszawskiego wieżowca Prudential nadano pierwszy w Polsce eksperymentalny program telewizyjny. Obraz można było oglądać na kilku odbiornikach rozmieszczonych w Warszawie. W transmisji pojawił się m.in. Mieczysław Fogg. Regularna telewizja była jeszcze odległą przyszłością, ale eksperyment dowodził, że polscy inżynierowie prowadzili zaawansowane prace w tej dziedzinie już przed II wojną światową.

1939 – Pod Kockiem trwał ostatni dzień zasadniczych walk Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Polesie” gen. Franciszka Kleeberga z wojskami niemieckimi. Polacy odnosili lokalne sukcesy, jednak niemal całkowicie wyczerpali amunicję i zapasy. Po południu Franciszek Kleeberg podjął decyzję o zakończeniu walk i rozpoczęciu rokowań kapitulacyjnych. Strzelanina trwała jeszcze w nocy, a formalne złożenie broni nastąpiło 6 października. Bitwa pod Kockiem była ostatnią dużą bitwą regularnego Wojska Polskiego w kampanii 1939 roku.

1939 – Do okupowanej Warszawy przybył Adolf Hitler, który w Alejach Ujazdowskich odebrał defiladę oddziałów Wehrmachtu. Niemcy na czas jego wizyty objęli centrum miasta wyjątkowo rygorystycznymi środkami bezpieczeństwa, zakazując mieszkańcom wychodzenia z domów, a nawet zbliżania się do okien przy trasie przejazdu.

1939 – Na gdańskiej Zaspie Niemcy rozstrzelali 38 obrońców Poczty Polskiej w Gdańsku. Pocztowcy zostali wcześniej skazani przez niemiecki sąd polowy jako rzekomi „partyzanci”, mimo że proces przeprowadzono z naruszeniem obowiązującego prawa. Miejsce zbiorowej mogiły odnaleziono dopiero w 1991 roku, a wiele lat po wojnie niemiecki sąd unieważnił bezprawne wyroki.

1939 – Niemcy aresztowali Władysława Koniecznego, inowrocławskiego ceglarza i działacza społecznego, który od listopada 1938 roku był posłem na Sejm Rzeczypospolitej. Aresztowanie należało do prowadzonej przez okupanta akcji wymierzonej w miejscowe polskie elity.

1941 – W Mylsku na Wołyniu urodziła się Helena Majdaniec, jedna z najpopularniejszych polskich wokalistek lat 60., nazywana „królową twista”. Śpiewała m.in. „Rudego rydza”, „Jutro będzie dobry dzień” i „Czarny Alibaba”.

1943 – W Warszawie żołnierze oddziału „Agat” Armii Krajowej przeprowadzili akcję wymierzoną w konfidenta i funkcjonariusza niemieckiego aparatu bezpieczeństwa. Podczas wymiany ognia zginął SS-Obersturmführer Joseph Lechner, kierujący jednym z referatów warszawskiego urzędu SD i policji bezpieczeństwa.

1944 – W Gdowie urodził się Andrzej Zieliński, kompozytor, pianista i wokalista, współzałożyciel zespołu Skaldowie. Jest współtwórcą takich utworów jak „Wszystko mi mówi, że mnie ktoś pokochał”, „Prześliczna wiolonczelistka”, „Medytacje wiejskiego listonosza” i „Nie domykajmy drzwi”.

1946 – W Warszawie zmarł Józef Adamski, urodzony w 1883 roku w Inowrocławiu adwokat i działacz społeczny. Był związany ze środowiskiem prawniczym i pełnił funkcję wiceprezesa Koła Adwokatów Rzeczypospolitej Polskiej.

1947 – W Dunston w Anglii urodził się Brian Johnson, wokalista rockowy, który po śmierci Bona Scotta został frontmanem zespołu AC/DC. Pierwszą płytą nagraną z nim był wydany w 1980 roku „Back in Black”, jeden z najlepiej sprzedających się albumów w historii muzyki.

1950 – Przed Wojskowym Sądem Rejonowym w Warszawie rozpoczął się proces członków IV Zarządu Głównego Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość. Był to jeden z najważniejszych procesów politycznych okresu stalinowskiego. Zapadło siedem wyroków śmierci, a skazanych zamordowano 1 marca 1951 roku w więzieniu mokotowskim. Data ich egzekucji stała się później podstawą ustanowienia Narodowego Dnia Pamięci „Żołnierzy Wyklętych”.

1951 – W Warszawie urodził się Adam Ferency, aktor teatralny i filmowy. Zagrał m.in. w „Przesłuchaniu”, „Matce Królów”, „Pornografii”, „Jasminum” i serialu „Boża podszewka”, a przez lata był związany z warszawskimi teatrami.

1951 – W irlandzkim Dún Laoghaire urodził się Bob Geldof, wokalista zespołu The Boomtown Rats, aktor i organizator wielkich akcji charytatywnych. Był jednym z inicjatorów projektu Band Aid i koncertów Live Aid z 1985 roku, które zbierały środki na pomoc ofiarom głodu w Etiopii.

1954 – W Zakopanem urodził się Ryszard Gajewski, himalaista i ratownik górski. W 1984 roku razem z Maciejem Berbeką dokonał pierwszego zimowego wejścia na Manaslu, ósmy najwyższy szczyt świata.

1955 – W Warszawie urodził się Michał Lorenc, kompozytor muzyki filmowej. Napisał muzykę m.in. do „300 mil do nieba”, „Psów”, „Bandyty”, „Przedwiośnia” i wielu innych filmów oraz seriali.

1956 – W Poznaniu rozpoczął się proces dziesięciu, ostatni z głównych procesów uczestników Poznańskiego Czerwca. Na ławie oskarżonych znaleźli się demonstranci uczestniczący w protestach z 28 czerwca. Wobec politycznej odwilży i zmian zachodzących jesienią 1956 roku postępowanie zostało później zawieszone, a oskarżeni odzyskali wolność.

1958 – W Nowym Jorku urodził się Neil deGrasse Tyson, astrofizyk i popularyzator nauki. Przez lata kierował Hayden Planetarium i zdobył ogromną popularność dzięki książkom oraz programom telewizyjnym poświęconym kosmosowi.

1964 – Władze PRL aresztowały Melchiora Wańkowicza, pisarza i reportera, jednego z sygnatariuszy Listu 34 protestującego przeciw ograniczaniu wolności słowa i polityce kulturalnej państwa. Został później skazany na trzy lata więzienia pod zarzutem przekazywania za granicę materiałów uznanych przez władze za szkodliwe dla państwa.

1967 – Zmarł Zygmunt Zaremba, jeden z najważniejszych działaczy przedwojennej PPS, podczas okupacji współtwórca PPS-WRN i członek Rady Jedności Narodowej. Po wojnie przebywał na emigracji.

1967 – Telewizja Polska wyemitowała pierwszy odcinek serialu „Niewiarygodne przygody Marka Piegusa” w reżyserii Mieczysława Waśkowskiego, na podstawie popularnej powieści Edmunda Niziurskiego. Serial szybko stał się jedną z klasycznych produkcji młodzieżowych polskiej telewizji.

1969 – BBC wyemitowała pierwszy odcinek programu „Monty Python’s Flying Circus”. Absurdalny humor Grahama Chapmana, Johna Cleese’a, Terry’ego Gilliama, Erica Idle’a, Terry’ego Jonesa i Michaela Palina całkowicie odmienił telewizyjną komedię i wpłynął na kolejne pokolenia twórców.

1973 – W Kraśniku podczas zdjęć do filmu „Gniazdo” zginął tragicznie Mieczysław Stoor, aktor teatralny i filmowy. Widzowie pamiętają go m.in. jako Hlawa w „Krzyżakach”, „Byka” w „Chudy i inni” oraz funkcjonariusza Staedtkego w „Stawce większej niż życie”.

1975 – W Reading urodziła się Kate Winslet, brytyjska aktorka. Światową popularność przyniósł jej „Titanic” Jamesa Camerona, a później stworzyła cenione role m.in. w „Zakochanym bez pamięci”, „Drodze do szczęścia”, „Lektorze” i serialu „Mare z Easttown”. Za „Lektora” otrzymała Oscara.

1978 – Isaac Bashevis Singer, pisarz tworzący głównie w jidysz i przez wiele lat związany z przedwojenną Warszawą, został laureatem Literackiej Nagrody Nobla. W uzasadnieniu podkreślono jego sztukę narracyjną zakorzenioną w polsko-żydowskiej tradycji kulturowej. Jest autorem m.in. „Sztukmistrza z Lublina”, „Niewolnika” i „Szoszy”.

1979 – W Maisons-Laffitte pod Paryżem zmarł Zygmunt Hertz, pisarz, publicysta i współzałożyciel Instytutu Literackiego. Razem z żoną Zofią Hertz oraz Jerzym Giedroyciem tworzył środowisko paryskiej „Kultury”, jednego z najważniejszych ośrodków polskiej emigracji politycznej i intelektualnej.

1982 – We Wrocławiu funkcjonariusze SB aresztowali Władysława Frasyniuka, przywódcę podziemnej „Solidarności” na Dolnym Śląsku i członka Tymczasowej Komisji Koordynacyjnej. Po wprowadzeniu stanu wojennego przez wiele miesięcy ukrywał się i organizował działalność zdelegalizowanego związku.

1983 – Norweski Komitet Noblowski ogłosił, że Lech Wałęsa otrzyma Pokojową Nagrodę Nobla za pokojową walkę o prawo do niezależnych związków zawodowych i prawa człowieka. Lech Wałęsa nie pojechał w grudniu do Oslo z obawy, że komunistyczne władze mogą nie pozwolić mu wrócić do Polski. Nagrodę odebrała w jego imieniu żona Danuta Wałęsa.

1988 – W Inowrocławiu rozpoczął się proces reaktywowania struktur NSZZ „Solidarność”. Działacze zastanawiali się wówczas nawet, czy oficjalnie informować o swojej działalności miejskie władze. Kilka miesięcy później powstał tymczasowy zarząd, a środowisko przygotowywało się już do przemian politycznych 1989 roku.

1989 – Norweski Komitet Noblowski ogłosił, że XIV Dalajlama Tenzin Gjaco został laureatem Pokojowej Nagrody Nobla. W uzasadnieniu podkreślono jego konsekwentne odrzucanie przemocy oraz poszukiwanie pokojowych rozwiązań konfliktu dotyczącego Tybetu.

2000 – Telewizja Polska wyemitowała pierwszy odcinek serialu „Plebania”. Produkcja opowiadająca o mieszkańcach fikcyjnego Tulczyna była emitowana przez ponad dekadę i doczekała się ponad 1800 odcinków.

2001 – W Berlinie zmarł Jan Lenica, grafik, scenarzysta i twórca filmów animowanych, jeden z najwybitniejszych przedstawicieli polskiej szkoły plakatu. Jego prace łączyły surrealizm, groteskę i oszczędną formę graficzną.

2005 – W Tel Awiwie zmarł Natan Gross, reżyser, scenarzysta, producent i historyk kina. Urodził się w Krakowie, przeżył Zagładę, a w 1950 roku wyemigrował do Izraela. Pozostawił również opracowania dotyczące historii filmu żydowskiego i polskiego.

2007 – Minister obrony narodowej oraz prezydent RP podpisali decyzje o pośmiertnym awansowaniu tysięcy oficerów i funkcjonariuszy zamordowanych przez NKWD w Katyniu, Charkowie, Twerze i innych miejscach sowieckiej kaźni. Awanse ogłoszono publicznie 9 listopada podczas uroczystości „Katyń Pamiętamy – Uczcijmy Pamięć Bohaterów”.

2007 – W Warszawie zmarł Władysław Kopaliński, wybitny leksykograf, tłumacz i wydawca. Był autorem niezwykle popularnych „Słownika wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych”, „Słownika symboli” oraz „Słownika mitów i tradycji kultury”. Jego książki przez dziesięciolecia znajdowały się w bibliotekach i domach setek tysięcy Polaków.

2011 – W Kalifornii zmarł Steve Jobs, współzałożyciel Apple i jedna z najbardziej wpływowych postaci współczesnej branży technologicznej. Pod jego kierownictwem powstały lub rozwinęły się takie produkty jak Macintosh, iPod, iPhone i iPad. Miał 56 lat.

2012 – W Opolu zmarł Stefan Leletko, jeden z najlepszych polskich sztangistów początku lat 80. Był mistrzem świata i Europy w wadze muszej, ustanawiał rekordy świata i dwukrotnie startował w igrzyskach olimpijskich.

2014 – W Gdyni zmarła Anna Przybylska, aktorka i fotomodelka. Popularność przyniosła jej rola Marylki w serialu „Złotopolscy”, a później wystąpiła m.in. w „Karierze Nikosia Dyzmy”, „Sezonie na leszcza”, „Daleko od noszy”, „Sępie” i „Bilecie na Księżyc”. Miała 35 lat.

::news{"type":"see-also","item":"65741"}

::event{"type":"vertical","item":"5892"}

::addons{"type":"only-with-us","color":"black"}