Kalendarium ciekawostek z foto-zagadką: 10 października

10 października mocno łączy wielką historię z Inowrocławiem i Kujawami. Tego dnia Polacy pokonali Krzyżaków pod Koronowem, pod Maciejowicami rozstrzygały się losy insurekcji kościuszkowskiej, a w Inowrocławiu urodził się Andrzej „Jędruś” Szwajkert. W późniejszych latach ta data przyniosła także Nobla dla Olgi Tokarczuk i pierwszy polski wielkoszlemowy triumf Igi Świątek.

📸 Rozpoznajesz to miejsce? Każde wydanie naszego kalendarium ilustrujemy starym zdjęciem Inowrocławia. Spróbujcie odgadnąć, co przedstawia fotografia, gdzie została wykonana i z jakiego okresu może pochodzić. Piszcie w komentarzach, dzielcie się wspomnieniami i uzupełniajcie historię tego miejsca. Może ktoś z Was wie o nim coś, czego nie znajdziemy w żadnej kronice?

Co wydarzyło się 10 października?

1410 – Pod Koronowem wojska polskie odniosły wielkie zwycięstwo nad armią krzyżacką. Było to jedno z najważniejszych starć wielkiej wojny z zakonem po bitwie pod Grunwaldem. Jesienią Władysław II Jagiełło przebywał z wojskiem na Kujawach i z Inowrocławia obserwował ruchy przeciwnika. Krzyżacy próbowali opanować Koronowo, ale polskie siły ruszyły przeciw nim i doszło do bitwy w rejonie Łącka i Wilcza. Starcie miało nietypowy przebieg – walkę kilkakrotnie przerywano, a rycerze obu stron mieli czas na odpoczynek i opatrzenie rannych. Ostatecznie Polacy przełamali szyki przeciwnika i zdobyli jego chorągiew. Zwycięstwo znacznie poprawiło sytuację militarną Polski po nieudanym oblężeniu Malborka.

1794 – Pod Maciejowicami armia rosyjska rozbiła wojska powstańcze dowodzone osobiście przez Tadeusza Kościuszkę. Polacy dysponowali około 6 tys. żołnierzy i nie doczekali się na czas wsparcia dywizji gen. Adama Ponińskiego. Po kilku godzinach ciężkich walk rosyjskie oddziały obeszły polskie pozycje i uderzyły na tyły. Ciężko ranny Tadeusz Kościuszko dostał się do niewoli razem z częścią swojego sztabu. Klęska pod Maciejowicami była jednym z wydarzeń przesądzających o upadku insurekcji kościuszkowskiej.

1813 – W Le Roncole we Włoszech urodził się Giuseppe Verdi, jeden z najwybitniejszych kompozytorów operowych w historii. Stworzył m.in. „Nabucco”, „Rigoletta”, „Traviatę”, „Aidę” i „Otella”. Jego muzyka stała się nie tylko częścią światowego kanonu operowego, ale również jednym z symboli włoskiego odrodzenia narodowego.

1835 – W Dreźnie zmarł Kazimierz Brodziński, poeta, tłumacz, krytyk literacki i profesor Uniwersytetu Warszawskiego. Był jednym z najważniejszych przedstawicieli polskiego preromantyzmu oraz autorem rozprawy „O klasyczności i romantyczności tudzież o duchu poezji polskiej”.

1895 – W Mątwach otwarto kościół ewangelicki. Świątynia służyła miejscowej społeczności protestanckiej w okresie, gdy Inowrocław i okolice znajdowały się pod zaborem pruskim. Mątwy rozwijały się wówczas jako ważny ośrodek przemysłowy związany przede wszystkim z miejscowymi zakładami sodowymi.

1907 – W Warszawie urodziła się Wanda Jakubowska, reżyserka i scenarzystka filmowa. Podczas II wojny światowej była więźniarką niemieckich obozów Auschwitz i Ravensbrück. Jej doświadczenia znalazły później odbicie w filmie „Ostatni etap”, jednym z pierwszych fabularnych obrazów poświęconych niemieckiemu obozowi Auschwitz.

1917 – W Rocky Mount w Karolinie Północnej urodził się Thelonious Monk, pianista i kompozytor należący do najważniejszych postaci w historii jazzu. Jego charakterystyczny, oszczędny sposób gry i niezwykłe rozwiązania harmoniczne wpłynęły na rozwój bebopu i nowoczesnego jazzu. Napisał m.in. standardy „Round Midnight”, „Blue Monk” i „Straight, No Chaser”.

1933 – W Inowrocławiu urodził się Andrzej Stanisław Jan Szwajkert „Jędruś”, późniejszy harcerz Szarych Szeregów i jeden z najmłodszych uczestników Powstania Warszawskiego. Mieszkał z rodziną przy ówczesnej ul. Solankowej 69, obecnie Solankowej 8. Po wybuchu wojny rodzina przeniosła się do Warszawy, gdzie chłopiec działał w grupie Zawiszaków na Żoliborzu. Podczas powstania był łącznikiem i sanitariuszem, roznosił meldunki, wodę i opatrunki, pomagał rannym oraz przy budowie barykad. Został ciężko ranny 29 września 1944 roku podczas niemieckiego natarcia na Żoliborz i zmarł niesiony przez ojca. W Inowrocławiu jego imię nosi skwer przy kościele Zwiastowania NMP.

1935 – We Lwowie urodził się Stanisław Jopek, tenor przez dziesięciolecia związany z Państwowym Zespołem Ludowym Pieśni i Tańca „Mazowsze”. Był jednym z najbardziej charakterystycznych solistów zespołu, a szczególną popularność przyniosło mu wykonanie „Furman”.

1937 – W Warszawie powstało Stronnictwo Pracy, utworzone m.in. przez środowiska Narodowej Partii Robotniczej i Polskiego Stronnictwa Chrześcijańskiej Demokracji. Ugrupowanie odwoływało się do idei chrześcijańsko-społecznych i działało później również w konspiracji podczas niemieckiej okupacji.

1939 – Związek Sowiecki i Litwa podpisały w Moskwie układ o wzajemnej pomocy, na którego mocy ZSRR przekazał Litwie Wilno i część Wileńszczyzny zajętych wcześniej podczas agresji na Polskę. W zamian Litwa zgodziła się na rozmieszczenie na swoim terytorium sowieckich garnizonów wojskowych. Już w 1940 roku Związek Sowiecki dokonał okupacji i aneksji całej Litwy.

1939 – Niemcy przeprowadzili pierwszą masową egzekucję w bydgoskiej Dolinie Śmierci. Do położonego w pobliżu Fordonu miejsca zbrodni przywożono przedstawicieli polskiej inteligencji, nauczycieli, urzędników, duchownych i działaczy społecznych. Masowe mordy trwały tam przez kolejne tygodnie i były częścią prowadzonej przez niemieckiego okupanta akcji eksterminacji polskich elit na Pomorzu.

1939 – W Warszawie ukazał się pierwszy numer podziemnego czasopisma „Polska Żyje”, wydawanego przez Komendę Obrońców Polski. Był to jeden z pierwszych tytułów polskiej prasy konspiracyjnej po rozpoczęciu niemieckiej okupacji.

1939 – W rejonie wsi Rożniaty Niemcy rozstrzelali Edwarda Jana Sowińskiego, urodzonego w 1906 roku kierownika Szkoły Panny Maryi w Inowrocławiu. Egzekucje w lasach pod Kruszwicą były częścią terroru wymierzonego w polską inteligencję i przedstawicieli życia społecznego powiatu inowrocławskiego. W październiku i listopadzie 1939 roku zamordowano tam dziesiątki osób przywożonych m.in. z inowrocławskiego więzienia.

1942 – W Wieluniu urodził się Wojciech Siudmak, malarz i rzeźbiarz od końca lat 60. mieszkający we Francji. Jego twórczość łączy surrealizm, fantastykę i science fiction. Szczególną popularność zdobyły jego ilustracje do dzieł Franka Herberta, autora cyklu „Diuna”.

1948 – W Sochaczewie urodził się Władysław Komendarek, kompozytor i instrumentalista, pionier polskiej muzyki elektronicznej. W latach 70. i 80. był związany z zespołem Exodus, a później rozwinął karierę solową opartą na syntezatorach i eksperymentach z elektronicznym brzmieniem.

1949 – W Krakowie urodził się Andrzej Sikorowski, wokalista, gitarzysta, kompozytor i autor tekstów, lider zespołu Pod Budą. Napisał wiele znanych piosenek, m.in. „Bardzo smutna piosenka retro”, „Nie przenoście nam stolicy do Krakowa” i „Kap, kap, płyną łzy”.

1954 – W Bloomington w stanie Indiana urodził się David Lee Roth, wokalista najbardziej znany z działalności w zespole Van Halen. Jego charakterystyczny głos słychać m.in. w utworach „Jump”, „Panama”, „Hot for Teacher” i „Runnin’ with the Devil”.

1956 – W Warszawie rozpoczął się I Międzynarodowy Festiwal Muzyki Współczesnej „Warszawska Jesień”. Pierwsza edycja trwała do 20 października i była jednym z najważniejszych przejawów kulturalnej odwilży w Polsce. Pomysłodawcami festiwalu byli m.in. kompozytorzy Tadeusz Baird i Kazimierz Serocki. „Warszawska Jesień” szybko stała się jednym z najważniejszych europejskich festiwali muzyki współczesnej.

1961 – Urodziła się Danuta Stenka, aktorka teatralna, filmowa i telewizyjna. Zagrała m.in. w filmach „Chopin. Pragnienie miłości”, „Katyń”, „Nigdy w życiu!” i „Idealny facet dla mojej dziewczyny”, a także w serialu „Boża podszewka”.

1968 – W Krynicy zmarł Nikifor Krynicki, właściwie Epifaniusz Drowniak, malarz pochodzenia łemkowskiego i jeden z najbardziej znanych przedstawicieli sztuki naiwnej. Przez lata malował niewielkie akwarele przedstawiające cerkwie, miasta, dworce i fantastyczne krajobrazy. Za życia długo pozostawał niedoceniany, a później jego prace trafiły do muzeów i kolekcji na całym świecie.

1968 – Telewizja Polska wyemitowała pierwszy odcinek serialu „Stawka większa niż życie”. W rolę agenta Hansa Klossa wcielił się Stanisław Mikulski, a jego przeciwnika Hermanna Brunnera zagrał Emil Karewicz. Serial liczący 18 odcinków stał się jednym z najpopularniejszych polskich seriali telewizyjnych.

1970 – W Warszawie zmarł Adam Rapacki, dyplomata i minister spraw zagranicznych PRL w latach 1956–1968. W 1957 roku przedstawił koncepcję utworzenia w Europie Środkowej strefy bez broni jądrowej, znaną jako plan Rapackiego.

1977 – Odbyła się premiera filmu „Śmierć prezydenta” w reżyserii Jerzego Kawalerowicza. Film przedstawiał ostatnie dni życia pierwszego prezydenta II Rzeczypospolitej Gabriela Narutowicza, zamordowanego w grudniu 1922 roku. W tytułową rolę wcielił się Zdzisław Mrożewski.

1979 – W kopalni węgla kamiennego „Dymitrow” w Bytomiu doszło do jednej z największych katastrof polskiego górnictwa tego okresu. W wyniku tragicznego zdarzenia zginęło 33 górników.

1982 – Na placu św. Piotra w Rzymie papież Jan Paweł II kanonizował franciszkanina Maksymiliana Marię Kolbego. Duchowny był więźniem KL Auschwitz i w 1941 roku dobrowolnie zgłosił się na śmierć głodową w miejsce współwięźnia Franciszka Gajowniczka. Podczas kanonizacji został ogłoszony męczennikiem.

1985 – W Los Angeles zmarł Orson Welles, aktor, reżyser, scenarzysta i jeden z najważniejszych twórców w historii kina. Jego debiutancki film „Obywatel Kane” z 1941 roku przez dziesięciolecia zajmował czołowe miejsca w zestawieniach najwybitniejszych filmów wszech czasów. Wcześniej ogromny rozgłos przyniosła mu radiowa adaptacja „Wojny światów”.

1985 – Tego samego dnia w Nowym Jorku zmarł Yul Brynner, aktor charakterystyczny znany z filmów „Król i ja”, „Siedmiu wspaniałych” i „Dziesięcioro przykazań”. Za rolę króla Syjamu w „Królu i ja” otrzymał Oscara.

1991 – W Krakowie został zastrzelony Andrzej Zaucha, wokalista, saksofonista i perkusista, jeden z najbardziej charakterystycznych polskich głosów lat 80. i początku 90. Śpiewał m.in. „Byłaś serca biciem”, „Bądź moim natchnieniem” i „C’est la vie – Paryż z pocztówki”. Zginęła również aktorka Zuzanna Leśniak.

2003 – W Warszawie zmarł Marek Nowicki, działacz opozycji demokratycznej w okresie PRL i wieloletni prezes Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka. Należał do osób zaangażowanych w rozwój niezależnego ruchu na rzecz ochrony praw człowieka w Polsce.

2009 – Prezydent Lech Kaczyński podpisał akt ratyfikacji Traktatu z Lizbony, reformującego zasady funkcjonowania Unii Europejskiej. Traktat wszedł w życie 1 grudnia 2009 roku.

2012 – W Warszawie zmarł Jerzy Jarocki, jeden z najwybitniejszych polskich reżyserów teatralnych. Tworzył przedstawienia na podstawie dramatów Witolda Gombrowicza, Tadeusza Różewicza, Stanisława Ignacego Witkiewicza i Sławomira Mrożka, a przez dziesięciolecia współpracował m.in. ze Starym Teatrem w Krakowie.

2013 – Przy Krakowskim Przedmieściu w Warszawie odsłonięto pomnik ks. Jana Twardowskiego, poety i duchownego znanego z prostych, pełnych humoru i refleksji wierszy o wierze, człowieku i codzienności.

2019 – Akademia Szwedzka ogłosiła, że Olga Tokarczuk otrzymała Literacką Nagrodę Nobla za rok 2018. Laureatkę wyróżniono za twórczość przekraczającą granice gatunków, kultur i sposobów opowiadania. Nagroda za 2018 rok została ogłoszona z rocznym opóźnieniem z powodu kryzysu w Akademii Szwedzkiej.

2020 – Iga Świątek pokonała w finale French Open Amerykankę Sofię Kenin 6:4, 6:1 i jako pierwsza reprezentantka Polski w historii zdobyła singlowy tytuł wielkoszlemowy. Miała zaledwie 19 lat i przeszła cały turniej bez straty seta. Triumf w Paryżu rozpoczął nowy rozdział w historii polskiego tenisa.

2021 – Stadion Narodowy w Warszawie otrzymał imię Kazimierza Górskiego, legendarnego selekcjonera reprezentacji Polski. Pod jego wodzą biało-czerwoni zdobyli złoty medal igrzysk olimpijskich w Monachium w 1972 roku, srebro mistrzostw świata w 1974 roku i srebrny medal igrzysk olimpijskich w Montrealu w 1976 roku.

2024 – Zmarł Leszek Moczulski, historyk, publicysta i działacz opozycji w okresie PRL, założyciel Konfederacji Polski Niepodległej. Był wielokrotnie zatrzymywany i więziony przez komunistyczne władze, a po 1989 roku działał w życiu publicznym i pisał książki dotyczące historii oraz geopolityki.

2025 – W wieku 95 lat zmarł prof. Adam Strzembosz, prawnik, sędzia i pierwszy prezes Sądu Najwyższego w latach 1990–1998. W 1980 roku współtworzył niezależne struktury związkowe w Ministerstwie Sprawiedliwości, a po zmianach ustrojowych uczestniczył w przebudowie polskiego sądownictwa. Pełnił również funkcje przewodniczącego Krajowej Rady Sądownictwa oraz Trybunału Stanu.

2025 – Zmarł Mirosław Chojecki, działacz opozycji demokratycznej, członek Komitetu Obrony Robotników i jedna z kluczowych postaci niezależnego ruchu wydawniczego w PRL. Współtworzył Niezależną Oficynę Wydawniczą NOWa, która poza zasięgiem państwowej cenzury opublikowała setki książek. W 2022 roku został odznaczony Orderem Orła Białego.

::news{"type":"see-also","item":"66036"}

::event{"type":"vertical","item":"5876"}