Kalendarium ciekawostek z foto-zagadką: 11 listopada

11 listopada jest jedną z najważniejszych dat w polskim kalendarzu. Łączy zakończenie I wojny światowej, przejmowanie władzy przez odradzające się państwo polskie i postać Józefa Piłsudskiego, ale historia tego dnia jest znacznie bogatsza – od zwycięstwa Jana Sobieskiego pod Chocimiem po narodziny Dostojewskiego, Artura Grottgera czy Elżbiety Krzesińskiej.

::addons{"type":"only-with-us","color":"black"}

W Inowrocławiu 11 listopada trzeba jednak czytać z lokalną poprawką. Kiedy w Warszawie rozbrajano Niemców i Józef Piłsudski przejmował dowództwo nad wojskiem, Inowrocław pozostawał jeszcze częścią państwa niemieckiego. Mieszkańcy miasta na własną wolność musieli poczekać do zwycięskiego Powstania Wielkopolskiego i 6 stycznia 1919 roku.

Na początek nasza foto-zagadka. Przyjrzyjcie się staremu zdjęciu Inowrocławia i spróbujcie rozpoznać miejsce lub obiekt. Z którego okresu może pochodzić fotografia? Może znacie to miejsce z rodzinnych opowieści albo pamiętacie je jeszcze w zupełnie innym kształcie? Podzielcie się swoimi typami i wspomnieniami.

Co wydarzyło się 11 listopada?

1454 – W czasie wojny trzynastoletniej Kazimierz IV Jagiellończyk wydał przywileje nieszawskie. Król zobowiązywał się m.in., że bez zgody sejmików ziemskich nie będzie nakładał nadzwyczajnych podatków, zwoływał pospolitego ruszenia ani wprowadzał nowych praw dotyczących szlachty. Był to ważny etap wzmacniania pozycji szlachty wobec monarchy i jeden z kroków prowadzących w kolejnych stuleciach do ukształtowania ustroju demokracji szlacheckiej.

1512 – Urodził się Marcin Kromer, późniejszy biskup warmiński, dyplomata i historyk. Był jednym z najlepiej wykształconych polskich duchownych XVI wieku, a jego łacińskie dzieła poświęcone historii i geografii Polski popularyzowały wiedzę o Rzeczypospolitej w Europie.

1513 – W Przemyślu urodził się Stanisław Orzechowski, niezwykle barwna postać polskiego renesansu – duchowny, pisarz polityczny, polemista i obrońca przywilejów szlacheckich. Potrafił jednocześnie bronić katolicyzmu, krytykować hierarchię kościelną i wdawać się w ostre spory dotyczące celibatu, władzy królewskiej oraz ustroju państwa.

1673 – Wojska Rzeczypospolitej dowodzone przez hetmana Jana Sobieskiego rozbiły armię osmańską pod Chocimiem. Polacy zdobyli turecki obóz i zadali przeciwnikowi bardzo ciężkie straty. Zwycięstwo przyniosło Sobieskiemu ogromną sławę i było jednym z głównych powodów, dla których kilka miesięcy później został wybrany królem Polski.

Bitwa miała również niezwykły kontekst. Zaledwie dzień wcześniej zmarł król Michał Korybut Wiśniowiecki, więc wielkie zwycięstwo hetmana niemal natychmiast zaczęto postrzegać jako dowód, że właśnie Sobieski powinien objąć tron.

1821 – Urodził się Fiodor Dostojewski, jeden z najważniejszych pisarzy w historii literatury. Autor „Zbrodni i kary”, „Idioty”, „Biesów” oraz „Braci Karamazow” w swoich powieściach badał winę, odpowiedzialność, religię, wolną wolę i ciemniejsze strony ludzkiej psychiki.

Jego własne życie niewiele ustępowało powieściom. W 1849 roku został skazany na śmierć za działalność w kręgu pietraszewców i stanął przed plutonem egzekucyjnym. Dopiero w ostatniej chwili ogłoszono, że car zamienił karę na zesłanie i ciężkie roboty na Syberii.

1837 – Urodził się Artur Grottger, malarz i rysownik, którego cykle „Polonia” i „Lituania” stały się jednymi z najbardziej rozpoznawalnych artystycznych świadectw powstania styczniowego. Grottger nie przedstawiał jedynie bitew – pokazywał także rozpacz rodzin, represje, pożegnania i cenę, jaką za zryw niepodległościowy płacili zwykli ludzie.

1849 – Urodził się Alfred Sokołowski, lekarz uznawany za jednego z pionierów nowoczesnego leczenia chorób płuc w Polsce. Propagował sanatoryjne leczenie gruźlicy, choroby, która na przełomie XIX i XX wieku należała do największych zagrożeń zdrowotnych w Europie.

1896 – Urodził się Leopold Lis-Kula, późniejszy oficer Legionów Polskich i Polskiej Organizacji Wojskowej. Był jednym z tych młodych ludzi, dla których walka o niepodległość stała się właściwie całym dorosłym życiem. Zginął już w wolnej Polsce – w marcu 1919 roku, mając zaledwie 22 lata, po walkach z Ukraińcami pod Torczynem.

1912 – Urodziła się Nina Andrycz, aktorka przez dziesięciolecia związana przede wszystkim z warszawskim Teatrem Polskim. Ze względu na emploi, sposób bycia i role królowych oraz arystokratek nazywano ją „wielką damą polskiego teatru”. Żyła 101 lat.

1918 – W wagonie kolejowym stojącym w lesie Compiègne przedstawiciele Niemiec podpisali zawieszenie broni z państwami Ententy. O godz. 11.00 ustały walki na froncie zachodnim. Po ponad czterech latach zakończyła się wojna, która pochłonęła miliony istnień i doprowadziła do upadku imperiów rosyjskiego, niemieckiego, austro-węgierskiego i osmańskiego.

Dla Polski rozpad dawnych mocarstw otworzył możliwość odbudowania państwa po 123 latach zaborów. Niepodległość nie pojawiła się jednak w jednym momencie i jednym miejscu. Jesienią 1918 roku polskie ośrodki władzy powstawały w Warszawie, Krakowie, Lublinie, Cieszynie i innych miastach, a granice przyszłej Rzeczypospolitej miały być jeszcze przez kilka lat wykuwane w walkach, powstaniach i negocjacjach.

1918 – Tego samego dnia Rada Regencyjna przekazała Józefowi Piłsudskiemu naczelne dowództwo nad tworzącym się Wojskiem Polskim. Piłsudski wrócił z internowania w Magdeburgu zaledwie dzień wcześniej. W Warszawie trwało już rozbrajanie niemieckich żołnierzy, a okupacyjny aparat władzy rozpadał się w błyskawicznym tempie.

Dopiero później właśnie 11 listopada stał się symboliczną datą odzyskania niepodległości. W 1918 roku nie istniała jeszcze jedna, powszechnie uznawana „data narodzin” odrodzonej Polski. W kolejnych latach spierano się nawet o to, czy ważniejszy był 7 listopada i utworzenie rządu Ignacego Daszyńskiego, 10 listopada i powrót Piłsudskiego, czy właśnie 11 listopada. Państwowe Święto Niepodległości ustanowiono formalnie dopiero w 1937 roku.

1918 – Inowrocław. I tu lokalna historia rozchodzi się z warszawską. 11 listopada Inowrocław nie odzyskał jeszcze niepodległości. Miasto znajdowało się w zaborze pruskim i nadal pozostawało pod władzą niemiecką. Polska odradzała się w Warszawie, Krakowie czy Lublinie, ale dla Inowrocławian walka o przyłączenie miasta do Rzeczypospolitej dopiero miała nadejść.

Klęska Niemiec i rewolucja w Berlinie oczywiście zmieniły sytuację także na Kujawach. Polskie środowiska narodowe, które przez dziesięciolecia budowały własne organizacje gospodarcze, społeczne, oświatowe i kulturalne, widziały coraz większą szansę na odzyskanie miasta. Jednak sama kapitulacja Niemiec na Zachodzie nie oznaczała automatycznego końca niemieckiej administracji w Inowrocławiu.

Przełom nastąpił dopiero po wybuchu Powstania Wielkopolskiego 27 grudnia 1918 roku. Na początku stycznia powstańcy zaczęli walkę o Kujawy Zachodnie. Oddziały dowodzone przez Pawła Cymsa uderzyły na Inowrocław, gdzie 5 stycznia rozpoczęły się ciężkie walki uliczne o dworzec, pocztę, śródmieście i niemieckie koszary.

6 stycznia 1919 roku Inowrocław był wolny. Niemieckie oddziały opuściły miasto, a mieszkańcy niszczyli symbole zaborcy, m.in. pomnik cesarza Wilhelma I i pomnik Germanii na Rynku. Zwycięstwo zostało okupione krwią dziesiątek powstańców i cywilów.

Dlatego w Inowrocławiu 11 listopada ma podwójny wymiar. Jest świętem odzyskania niepodległości przez Polskę, ale lokalna historia przypomina, że wolność nie dotarła wszędzie tego samego dnia. Na Kujawach Zachodnich trzeba było jeszcze po nią sięgnąć z bronią w ręku. Nieprzypadkowo centralnym miejscem inowrocławskich obchodów jest dziś pomnik Powstańców Wielkopolskich.

1924 – Urodził się Andrzej Łapicki, aktor, reżyser i pedagog, przez dziesięciolecia jedna z najbardziej rozpoznawalnych postaci polskiego teatru i kina. Grał m.in. w „Salcie”, „Weselu”, „Jak daleko stąd, jak blisko” i dziesiątkach spektakli Teatru Telewizji. Dwukrotnie był także rektorem warszawskiej PWST.

1934 – Urodziła się Elżbieta Krzesińska, jedna z najwybitniejszych polskich lekkoatletek. W 1956 roku w Melbourne zdobyła olimpijskie złoto w skoku w dal, a cztery lata później w Rzymie dołożyła srebrny medal. Nosiła przydomek „Złota Ela” i była również rekordzistką świata.

1937 – Po raz pierwszy 11 listopada obchodzono jako ustawowe państwowe Święto Niepodległości. Sejm uchwalił odpowiednią ustawę 23 kwietnia 1937 roku. Paradoksalnie przed wybuchem II wojny światowej oficjalne święto zdążono więc obchodzić tylko dwa razy – w 1937 i 1938 roku.

1939 – W lasach piaśnickich koło Wejherowa Niemcy przeprowadzili kolejną masową egzekucję polskiej ludności. 11 listopada zamordowali tam ponad 300 osób, wśród nich przedstawicieli pomorskiej inteligencji, duchownych i urzędników.

Piaśnica była jednym z największych miejsc kaźni ludności cywilnej na Pomorzu w pierwszych miesiącach okupacji. W serii egzekucji Niemcy zamordowali tam tysiące osób. Zbrodnia była częścią planowej akcji likwidowania polskich elit na terenach wcielonych do III Rzeszy.

1939 – Tego samego dnia w lesie koło Zielonki pod Warszawą Niemcy rozstrzelali grupę młodych Polaków. Pretekstem było rozwieszanie przez harcerzy patriotycznych plakatów z tekstem „Roty” z okazji Święta Niepodległości. W okupowanej Polsce już samo publiczne przypominanie o 11 listopada mogło oznaczać śmierć.

1941 – W KL Auschwitz przeprowadzono pierwszą egzekucję pod tzw. Ścianą Straceń na dziedzińcu bloku 11. Rozstrzelano 151 polskich więźniów. W kolejnych latach miejsce to stało się jednym z symboli terroru w Auschwitz; Niemcy zabijali tam przede wszystkim Polaków, ale także więźniów innych narodowości.

1949 – Podczas III Plenum KC PZPR z władz partii usunięto Władysława Gomułkę, Zenona Kliszkę i Mariana Spychalskiego. Oskarżano ich o tzw. odchylenie prawicowo-nacjonalistyczne. Był to jeden z etapów zaostrzania stalinizacji Polski i podporządkowywania życia politycznego wzorcom radzieckim.

1952 – Aresztowany został generał Wacław Komar, przedwojenny działacz komunistyczny i uczestnik wojny domowej w Hiszpanii, a po wojnie jeden z ludzi odpowiedzialnych za polski wywiad wojskowy. W czasie stalinowskich czystek sam znalazł się w więzieniu i był torturowany, by wymusić na nim zeznania przeciwko Władysławowi Gomułce.

1957 – Zapadły wyroki w jednym z najgłośniejszych procesów funkcjonariuszy stalinowskiego aparatu bezpieczeństwa. Roman Romkowski został skazany na 15 lat więzienia, Józef Różański na 14, a Anatol Fejgin na 12 lat. Proces był jednym z nielicznych przypadków pociągnięcia wysokich funkcjonariuszy Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego do odpowiedzialności za brutalne śledztwa i tortury.

1988 – Zmarł Jan Himilsbach, aktor niezawodowy, pisarz i kamieniarz, który stał się jedną z najbardziej charakterystycznych postaci polskiej kultury. Największą popularność przyniósł mu „Rejs” Marka Piwowskiego, ale wystąpił w kilkudziesięciu filmach. Wokół jego osoby narosło tyle anegdot, że dziś czasem trudno oddzielić prawdziwego Himilsbacha od stworzonej przez niego samego legendy.

1988 – W wielu miastach odbyły się niezależne obchody 70. rocznicy odzyskania niepodległości. Wciąż była to Polska Ludowa, a 11 listopada nie był jeszcze oficjalnym świętem państwowym. Demonstracje organizowane przez środowiska opozycyjne w Gdańsku, Poznaniu i Katowicach zostały zaatakowane przez ZOMO.

Zaledwie kilka miesięcy później sytuacja polityczna była już zupełnie inna. W lutym 1989 roku, w czasie obrad Okrągłego Stołu, Sejm przywrócił Narodowe Święto Niepodległości.

1992 – Zmarł Stanisław Hartman, wybitny matematyk związany z Uniwersytetem Wrocławskim i współtwórca wrocławskiej szkoły matematycznej. W czasach PRL nie ograniczał się do nauki – współpracował z Komitetem Obrony Robotników i angażował się w działalność opozycyjną.

1997 – Sejm udzielił wotum zaufania rządowi Jerzego Buzka. Gabinet koalicji AWS-UW przeprowadził później cztery wielkie reformy: administracyjną, emerytalną, edukacyjną i ochrony zdrowia. Jednym z rezultatów reformy administracyjnej było odtworzenie od 1999 roku powiatów – w tym Powiatu Inowrocławskiego.

2002 – Zmarł Andrzej Szwalbe, jedna z najważniejszych postaci życia kulturalnego powojennej Bydgoszczy. Przez wiele lat kierował Filharmonią Pomorską i doprowadził do powstania jej gmachu, a także rozwijał działalność festiwalową i muzyczną miasta. Jego wpływ daleko wykraczał poza Bydgoszcz – współtworzył pozycję całego regionu kujawsko-pomorskiego na muzycznej mapie Polski.

2018 – W Warszawie, w setną rocznicę odzyskania niepodległości, odsłonięto pomnik Ignacego Daszyńskiego. Polityk ten 7 listopada 1918 roku stanął na czele Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej w Lublinie i należy do grona najważniejszych postaci polskiej drogi do niepodległości.

2020 – Zmarła Maria Manturzewska, psycholog muzyki, pedagog i pionierka badań nad funkcjonowaniem muzyków. Stworzyła pierwszą w Polsce Katedrę Psychologii Muzyki i przez dziesięciolecia badała m.in. rozwój talentu, stres sceniczny i zawodowe funkcjonowanie artystów.

2022 – Zmarł Wojciech Suchorzewski, urbanista i specjalista w zakresie transportu miejskiego. Był jednym z najważniejszych polskich ekspertów zajmujących się planowaniem komunikacji oraz funkcjonowaniem dużych miast.

::news{"type":"see-also","item":"67942"}

::addons{"type":"only-with-us","color":"black"}