Kalendarium ciekawostek z foto-zagadką: 13 listopada

13 listopada to dzień, w którym historia prowadzi od krzyżackiego Gdańska przez walkę o niepodległość, Nagrodę Nobla Reymonta i narodziny wielkich twórców aż po przemiany polityczne PRL i współczesnej Polski. Tego dnia urodzili się Emilia Plater, Jarosław Dąbrowski, Stanisław Barańczak i Włodzimierz Korcz.

::addons{"type":"only-with-us","color":"black"}

Lokalnie 13 listopada przypomina postać Tadeusza Chęsego – przedsiębiorcy, społecznika i Honorowego Obywatela Inowrocławia. Z kolei zachowana pocztówka wysłana dokładnie tego dnia w 1913 roku pokazuje, jak mieszkańcy początku XX wieku wyobrażali sobie średniowieczny Inowrocław.

Na początek nasza foto-zagadka. Przyjrzyjcie się staremu zdjęciu Inowrocławia i spróbujcie rozpoznać przedstawione miejsce albo obiekt. Z którego okresu może pochodzić fotografia? Może pamiętacie to miejsce jeszcze sprzed przebudowy albo znacie jego historię z rodzinnych opowieści? Czekamy na Wasze typy i wspomnienia.

Co wydarzyło się 13 listopada?

1308 – Krzyżacy zajęli Gdańsk po konflikcie o kontrolę nad Pomorzem Gdańskim. W czasie walk i późniejszych represji zginęła część mieszkańców miasta. Dawniej wydarzenie to często określano mianem „rzezi gdańskiej”, choć współcześni historycy spierają się zarówno o liczbę ofiar, jak i dokładny przebieg wydarzeń.

Przejęcie Gdańska miało ogromne konsekwencje polityczne. Zakon krzyżacki zajął następnie znaczną część Pomorza Gdańskiego, co na dziesięciolecia stało się jednym z głównych źródeł konfliktu między Polską a państwem zakonnym.

1806 – W Wilnie urodziła się Emilia Plater, jedna z najbardziej znanych kobiet polskiego ruchu niepodległościowego. Podczas powstania listopadowego organizowała oddział powstańczy i walczyła na terenach dzisiejszej Litwy.

Jej realna rola wojskowa była mniejsza niż późniejsza legenda, ale właśnie ta legenda okazała się niezwykle trwała. Adam Mickiewicz poświęcił jej wiersz „Śmierć pułkownika”, a Plater stała się symbolem patriotyzmu, odwagi i udziału kobiet w walce o niepodległość.

1836 – Urodził się Jarosław Dąbrowski, oficer, działacz niepodległościowy i jeden z organizatorów powstania styczniowego. Po ucieczce z rosyjskiego więzienia znalazł się na emigracji we Francji.

W 1871 roku podczas Komuny Paryskiej został jednym z jej najważniejszych dowódców wojskowych. Zginął na barykadach Paryża, a jego postać przez dziesięciolecia funkcjonowała zarówno w polskiej tradycji niepodległościowej, jak i w europejskiej historii ruchów rewolucyjnych.

1881 – Urodził się Wincenty Drabik, malarz i scenograf, jeden z twórców nowoczesnej polskiej scenografii teatralnej. Projektował dekoracje do przedstawień dramatycznych i operowych, starając się odejść od dosłownego odtwarzania rzeczywistości na rzecz bardziej malarskiej, syntetycznej formy.

1899 – Urodził się Tadeusz Kulisiewicz, rysownik i grafik, jeden z najwybitniejszych polskich artystów zajmujących się rysunkiem w XX wieku. Szczególnie znane są jego prace poświęcone ludziom, pejzażom i podróżom, wykonywane oszczędną, bardzo charakterystyczną kreską.

1904 – Na placu Grzybowskim w Warszawie doszło do zbrojnej demonstracji Polskiej Partii Socjalistycznej. Kilkutysięczny tłum protestował przeciwko mobilizacji Polaków do armii rosyjskiej walczącej z Japonią. Carska policja i wojsko próbowały rozpędzić manifestację, a bojowcy PPS odpowiedzieli ogniem z broni palnej.

Było to pierwsze od czasu powstania styczniowego otwarte zbrojne wystąpienie polskiej organizacji przeciwko rosyjskiej władzy. Wydarzenia na placu Grzybowskim zapowiadały rewolucję 1905 roku, podczas której w Królestwie Polskim połączyły się postulaty społeczne, robotnicze i niepodległościowe.

1913 – Inowrocław. Z tego dnia zachowała się niezwykła pocztówka przedstawiająca wyobrażenie średniowiecznego Inowrocławia. Egzemplarz został wysłany 13 listopada 1913 roku, kiedy miasto funkcjonowało jeszcze pod niemiecką nazwą Hohensalza.

Widok nie był zwykłym zdjęciem ulicy. Panorama została przygotowana na podstawie dawnych motywów i miała pokazywać, jak mógł wyglądać Inowrocław w średniowieczu. Pocztówkę wydali E. Ossmann i F. Puhze, a sama ilustracja jest ciekawym świadectwem zainteresowania historią miasta już ponad sto lat temu.

Dzisiaj tego rodzaju kartki mają podwójną wartość. Pokazują nie tylko dawny Inowrocław, ale również sposób, w jaki mieszkańcy początku XX wieku patrzyli na własną przeszłość i jak chcieli ją prezentować przyjezdnym.

1918 – Polska Partia Socjalistyczna zorganizowała w Warszawie wielką demonstrację przeciwko Radzie Regencyjnej i jej politycznemu zapleczu. Polska odzyskiwała właśnie niepodległość, ale nie było jeszcze jasne, jaki kształt przyjmie nowe państwo i kto będzie sprawował w nim władzę.

Pierwsze dni wolności były więc nie tylko czasem euforii, ale również ostrej walki politycznej między socjalistami, narodowcami, ludowcami, konserwatystami i środowiskiem Józefa Piłsudskiego.

1924 – Władysław Stanisław Reymont został laureatem literackiej Nagrody Nobla za czterotomową powieść „Chłopi”. Szwedzka Akademia doceniła monumentalny obraz życia polskiej wsi, opisany zgodnie z rytmem pór roku, pracy, obyczajów i religii.

Reymont pokonał w rywalizacji m.in. Stefana Żeromskiego, który również był wymieniany wśród kandydatów. „Chłopi” pozostają jednym z najbardziej rozpoznawalnych dzieł polskiej literatury, a kolejne ekranizacje przypominają, jak nowoczesna pod wieloma względami była ta powieść.

1925 – Do dymisji podał się rząd Władysława Grabskiego, twórcy reformy walutowej, dzięki której rok wcześniej wprowadzono złotego polskiego i powołano Bank Polski. Reforma zatrzymała hiperinflację, lecz późniejsze problemy gospodarcze i spadek wartości złotego osłabiły pozycję premiera.

Upadek jego gabinetu był jednym z symptomów narastającego kryzysu politycznego II Rzeczypospolitej. Zaledwie pół roku później doszło do przewrotu majowego Józefa Piłsudskiego.

1937 – Urodził się Adam Holender, operator filmowy, który po wyjeździe z Polski zrobił dużą karierę w Stanach Zjednoczonych. Największą sławę przyniosły mu zdjęcia do „Nocnego kowboja” Johna Schlesingera z Dustinem Hoffmanem i Jonem Voightem.

1937 – Urodził się Stanisław Oślizło, późniejszy kapitan Górnika Zabrze i wielokrotny reprezentant Polski. W 1970 roku wystąpił w finale Pucharu Zdobywców Pucharów przeciwko Manchesterowi City.

Do dziś pozostaje to jedyny finał europejskich rozgrywek klubowych UEFA z udziałem polskiej drużyny. Górnik przegrał w Wiedniu 1:2, a jedyną bramkę dla zabrzan zdobył właśnie Oślizło.

1939 – W Paryżu powołano Komitet Ministrów dla Spraw Kraju, który miał koordynować kontakty polskiego rządu na emigracji z okupowanym państwem. Na jego czele stanął generał Kazimierz Sosnkowski.

Tego samego dnia Sosnkowski został komendantem głównym Związku Walki Zbrojnej, poprzednika Armii Krajowej. Był to ważny etap tworzenia struktur, które później złożyły się na fenomen Polskiego Państwa Podziemnego.

1943 – W Łodzi urodził się Włodzimierz Korcz, pianista, kompozytor i aranżer. Stworzył muzykę do wielu popularnych piosenek, widowisk i programów telewizyjnych, przez lata współpracując m.in. z Alicją Majewską.

1945 – Powołano Ministerstwo Ziem Odzyskanych, które miało zarządzać terenami przyłączonymi do Polski po II wojnie światowej na zachodzie i północy. Na czele resortu stanął Władysław Gomułka.

Nowe ziemie wymagały stworzenia administracji, odbudowy zniszczeń i osiedlenia milionów ludzi. Jednocześnie odbywały się wysiedlenia ludności niemieckiej i wielka migracja Polaków ze wschodnich terenów utraconych na rzecz ZSRR.

1946 – W Poznaniu urodził się Stanisław Barańczak, poeta, eseista, tłumacz i jeden z najważniejszych twórców polskiej literatury drugiej połowy XX wieku. Był związany z nurtem Nowej Fali, która sprzeciwiała się propagandowemu językowi PRL i analizowała mechanizmy manipulacji słowem.

Barańczak należał również do współzałożycieli Komitetu Obrony Robotników. Po emigracji do Stanów Zjednoczonych wykładał na Harvardzie i stworzył wybitne przekłady m.in. Szekspira, Emily Dickinson i poezji anglojęzycznej.

1946 – Inowrocław. Urodził się Tadeusz Chęsy, późniejszy przedsiębiorca, działacz społeczny i jedna z osób mocno związanych z życiem publicznym miasta. Przez wiele lat kierował Towarzystwem Miłośników Miasta Inowrocławia, działał w Rotary Clubie i wspierał liczne lokalne inicjatywy.

Rozwinął przedsiębiorstwo poligraficzne POZKAL, które wyrosło na jedną z najbardziej rozpoznawalnych drukarni w kraju. Angażował się również w działalność uzdrowiskową jako prezes spółki „SOLANKI” Uzdrowisko Inowrocław.

Miasto podkreślało przede wszystkim jego udział w przedsięwzięciach z dziedziny kultury, sztuki, nauki i edukacji, a także działalność charytatywną na rzecz szkół, parafii, fundacji oraz instytucji społecznych. W 2012 roku otrzymał Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski.

W 2019 roku Rada Miejska nadała mu tytuł Honorowego Obywatela Miasta Inowrocławia. Zmarł 3 listopada 2020 roku, zaledwie dziesięć dni przed 74. urodzinami. W miejskim wspomnieniu podkreślano, że należał do ludzi, którzy swoje zawodowe powodzenie konsekwentnie przekładali na wsparcie dla Inowrocławia.

1956 – Marszałek Konstanty Rokossowski został odwołany ze stanowiska ministra obrony narodowej. Był symbolem silnego podporządkowania Wojska Polskiego Związkowi Radzieckiemu w okresie stalinizmu.

Jego odejście było jednym z najbardziej widocznych rezultatów Polskiego Października 1956 roku i powrotu Władysława Gomułki do władzy.

1956 – Tego samego dnia zlikwidowano Komitet do spraw Bezpieczeństwa Publicznego, który po likwidacji Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego przejął znaczną część jego funkcji. Kompetencje aparatu bezpieczeństwa przekazano Ministerstwu Spraw Wewnętrznych, a dotychczasowe struktury zostały przekształcone w pion bezpieczeństwa.

To właśnie z tej reorganizacji wyrosła Służba Bezpieczeństwa, która przez następne dekady miała zajmować się inwigilacją i zwalczaniem przeciwników politycznych PRL. Trzeba jednak doprecyzować, że formalne utworzenie struktur SB nastąpiło w dalszych decyzjach organizacyjnych pod koniec listopada 1956 roku.

1962 – Zmarł generał Wiktor Thommée, jeden z dowódców kampanii wrześniowej. Kierował m.in. obroną twierdzy Modlin, która kapitulowała dopiero 29 września 1939 roku, już po upadku Warszawy.

1962 – Powstała Liga Obrony Kraju, organizacja zajmująca się m.in. szkoleniami sportowo-obronnymi, strzelectwem, modelarstwem, krótkofalarstwem i przygotowaniem młodzieży do służby wojskowej. Przez dziesięciolecia była jedną z najbardziej rozpoznawalnych organizacji paramilitarnych PRL.

1980 – Sąd Wojewódzki w Warszawie odmówił rejestracji Niezależnego Zrzeszenia Studentów. Studenci domagali się organizacji niezależnej od kontrolowanego przez władze Socjalistycznego Związku Studentów Polskich.

Ostatecznie NZS został zarejestrowany w lutym 1981 roku po fali protestów i strajków akademickich. Stał się studenckim odpowiednikiem „Solidarności” i jednym z najważniejszych środowisk opozycyjnych młodego pokolenia.

2009 – Do kin wszedł film „Rewers” w reżyserii Borysa Lankosza. Czarna komedia osadzona w realiach stalinowskiej Warszawy połączyła thriller, groteskę i dramat rodzinny.

W filmie wystąpiły m.in. Agata Buzek, Krystyna Janda i Anna Polony. Produkcja zdobyła Złote Lwy na festiwalu w Gdyni i została polskim kandydatem do Oscara.

2012 – Zmarł Erazm Ciołek, fotograf i fotoreporter, który stworzył jeden z najważniejszych wizualnych zapisów narodzin „Solidarności” i działalności opozycji demokratycznej. Fotografował strajki w Stoczni Gdańskiej, demonstracje, pielgrzymki Jana Pawła II i codzienność stanu wojennego.

Jego zdjęcia są dziś nie tylko dokumentacją wydarzeń, ale również częścią wizualnej pamięci lat 80.

2017 – Zmarła Alina Janowska, aktorka filmowa, teatralna i telewizyjna. Jeszcze podczas wojny działała w konspiracji i uczestniczyła w Powstaniu Warszawskim.

Po wojnie stała się jedną z najbardziej rozpoznawalnych polskich aktorek. Grała m.in. w „Zakazanych piosenkach”, „Skarbie”, „Wojnie domowej” i „Rozmowach kontrolowanych”, a jej kariera obejmowała niemal siedem dekad.

2022 – Zmarł Jerzy Kronhold, poeta i działacz opozycyjny, związany m.in. z Solidarnością Polsko-Czechosłowacką. Po 1989 roku pracował również w polskiej dyplomacji, m.in. jako konsul generalny w Ostrawie i dyrektor Instytutu Polskiego w Bratysławie.

2023 – Po raz pierwszy zebrał się Sejm wyłoniony w wyborach parlamentarnych z 15 października. Marszałkiem Sejmu został Szymon Hołownia, a Senatu Małgorzata Kidawa-Błońska.

Dotychczasowy rząd Mateusza Morawieckiego podał się tego dnia do dymisji, zgodnie z konstytucyjną procedurą. Był to początek kilku tygodni politycznych zmian zakończonych powołaniem nowego rządu w grudniu 2023 roku.

::news{"type":"see-also","item":"67951"}

::addons{"type":"only-with-us","color":"black"}