Kalendarium ciekawostek z foto-zagadką: 12 listopada

12 listopada prowadzi od średniowiecznych przywilejów i kozackiego oblężenia Zamościa przez Westerplatte i Polskie Państwo Podziemne aż do „Daru Młodzieży” i historycznego gestu pojednania w Krzyżowej. Tego dnia urodzili się m.in. Tadeusz Borowski, Leopold Okulicki i Henryk Sucharski, a Stefan Wyszyński został prymasem Polski.

::addons{"type":"only-with-us","color":"black"}

Lokalnie warto cofnąć się aż do 1415 roku, kiedy królewski przywilej znacząco wzmocnił pozycję gospodarczą Pakości. Znacznie bliżej naszych czasów 12 listopada rozstrzygnięto natomiast ciągnącą się latami sprawę inowrocławskiej „kładki pakoskiej”, której właścicielem formalnie zostało miasto.

Na początek nasza foto-zagadka. Przyjrzyjcie się staremu zdjęciu Inowrocławia i spróbujcie rozpoznać przedstawione miejsce lub obiekt. Z którego okresu może pochodzić fotografia? Może znacie historię tego miejsca, pamiętacie je jeszcze sprzed przebudowy albo macie z nim związane rodzinne wspomnienia? Czekamy na Wasze typy.

Co wydarzyło się 12 listopada?

1415 – Pakość. Król Władysław Jagiełło rozszerzył przywilej nadany Pakości kilka miesięcy wcześniej i zwolnił miejscowych mieszczan z opłat celnych na terenie całej Korony. Nie był to w średniowieczu zapis o czysto honorowym znaczeniu. Cła, myta i inne opłaty pobierane na drogach, mostach czy przy wjazdach do miast realnie podnosiły koszty przewozu towarów, dlatego królewskie zwolnienie mogło dawać kupcom z Pakości bardzo konkretną przewagę. Według lokalnego kalendarium podobnym przywilejem na Kujawach dysponował wówczas Brześć Kujawski. Pokazuje to, że XV-wieczna Pakość nie była jedynie niewielkim punktem na mapie, ale miejscowością, której rozwój handlowy miał znaczenie wystarczające, by zabiegać o szczególne prawa u samego monarchy. Warto też pamiętać, że za czasów Jagiełły przywileje gospodarcze były jednym z podstawowych narzędzi wspierania miast. Wolność celna mogła zachęcać miejscowych kupców do dalszych wypraw handlowych, zwiększać obrót towarami i wzmacniać dochody całej miejscowości. Dla dzisiejszej Pakości dokument sprzed ponad sześciu stuleci jest więc ciekawym świadectwem jej dawnej pozycji gospodarczej.

1623 – W Witebsku został zamordowany Jozafat Kuncewicz, unicki arcybiskup połocki i bazylianin. Był zdecydowanym zwolennikiem unii brzeskiej, która podporządkowywała część Kościoła wschodniego zwierzchnictwu papieża przy zachowaniu obrządku wschodniego. Wywoływało to gwałtowny sprzeciw części prawosławnych mieszkańców Rzeczypospolitej. Śmierć Kuncewicza jeszcze bardziej zaostrzyła konflikt religijny. W 1643 roku został beatyfikowany, a w 1867 roku kanonizowany przez papieża Piusa IX.

1639 – Zmarł Grzegorz Knapski, jezuita, filolog, leksykograf i dramaturg. Jego największym dziełem był monumentalny słownik polsko-łacińsko-grecki „Thesaurus Polonolatinograecus”, jedno z najważniejszych osiągnięć dawnej polskiej leksykografii. Knapski zbierał również przysłowia i zwroty używane w języku polskim, dzięki czemu jego prace są dziś ważnym źródłem dla badaczy historii polszczyzny.

1648 – Wojska kozackie Bohdana Chmielnickiego odstąpiły od oblężenia Zamościa. Za murami miasta schroniły się tysiące ludzi uciekających przed wojną, a sam Zamość należał do najlepiej ufortyfikowanych twierdz Rzeczypospolitej. Kozacy nie zdecydowali się na kosztowny szturm. Po negocjacjach i otrzymaniu okupu Chmielnicki zwinął oblężenie i skierował swoje wojska na wschód. Był to jeden z epizodów pierwszego, niezwykle dramatycznego roku powstania, które zachwiało całym państwem polsko-litewskim.

1807 – Teren określany jako Nowy Śląsk, obejmujący znaczną część dzisiejszego Zagłębia Dąbrowskiego, został włączony do Księstwa Warszawskiego. Prusy zagarnęły te ziemie w III rozbiorze Polski, ale ich klęska w wojnie z Napoleonem całkowicie zmieniła układ sił w tej części Europy. Księstwo Warszawskie nie było w pełni niepodległym państwem, lecz dla Polaków stało się pierwszą od czasu rozbiorów namiastką własnej państwowości. Wprowadzono w nim m.in. Kodeks Napoleona, własną administrację i polskie wojsko.

1891 – Urodził się Władysław Bortnowski, generał Wojska Polskiego. W kampanii wrześniowej 1939 roku dowodził Armią „Pomorze”, która po ciężkich walkach na północy kraju została włączona do polskiego przeciwuderzenia nad Bzurą.

Bitwa nad Bzurą była największym polskim działaniem ofensywnym podczas kampanii wrześniowej. Początkowe sukcesy nie zdołały jednak odwrócić losów wojny, a duża część Armii „Pomorze” i Armii „Poznań” została rozbita podczas prób przebicia się w kierunku Warszawy.

1898 – Urodził się Leopold Okulicki „Niedźwiadek”, ostatni komendant główny Armii Krajowej. Walczył w Legionach, wojnie polsko-bolszewickiej i kampanii 1939 roku, był więziony przez NKWD, a następnie znalazł się wśród cichociemnych przerzuconych do okupowanej Polski.

19 stycznia 1945 roku wydał rozkaz rozwiązania Armii Krajowej, chcąc uchronić jej żołnierzy przed kolejnymi represjami. Kilka miesięcy później został podstępnie aresztowany przez Sowietów wraz z innymi przywódcami Polskiego Państwa Podziemnego i skazany w moskiewskim procesie szesnastu. Zmarł w więzieniu na Łubiance w 1946 roku.

1898 – Tego samego dnia urodził się Henryk Sucharski, późniejszy major Wojska Polskiego i komendant Wojskowej Składnicy Tranzytowej na Westerplatte. To właśnie Westerplatte 1 września 1939 roku stało się jednym z pierwszych miejsc niemieckiego ataku na Polskę. Obrońcy mieli utrzymać placówkę przez kilkanaście godzin. Bronili się przez siedem dni, stając się już podczas wojny symbolem polskiego oporu. Po latach obraz dowodzenia Westerplatte stał się bardziej złożony – historycy zwracają uwagę również na istotną rolę zastępcy Sucharskiego, kapitana Franciszka Dąbrowskiego, w decyzji o dalszej walce.

1918 – Polskie oddziały pod dowództwem majora Juliana Stachiewicza wyparły wojska ukraińskie z Przemyśla. Walki o miasto były częścią rodzącego się konfliktu polsko-ukraińskiego o Galicję Wschodnią.

Pokazuje to dobrze, jak skomplikowana była sytuacja po 11 listopada 1918 roku. Polska odzyskiwała państwowość, ale jej granice nie były jeszcze ustalone. O Lwów i Galicję Wschodnią, Wielkopolskę, Śląsk, Wileńszczyznę i inne tereny przez kolejne lata toczyły się walki, powstania, plebiscyty i spory dyplomatyczne.

1922 – Urodził się Tadeusz Borowski, poeta i prozaik, jeden z najważniejszych autorów polskiej literatury obozowej. W czasie okupacji został aresztowany i trafił do Auschwitz, a później do innych niemieckich obozów koncentracyjnych. Doświadczenia te stały się podstawą takich opowiadań jak „Proszę państwa do gazu” czy „U nas w Auschwitzu”. Borowski pisał o obozie bez heroizacji i łatwych podziałów na bohaterów i ofiary – przedstawiał świat, w którym system terroru wymuszał walkę o biologiczne przetrwanie i niszczył zwykłe normy moralne. Jego proza do dziś należy do najbardziej przejmujących świadectw doświadczenia Auschwitz.

1936 – Zmarł Stefan Grabiński, jeden z najbardziej oryginalnych polskich pisarzy fantastycznych i twórców literatury grozy. Bywa określany mianem „polskiego Edgara Allana Poego”, choć stworzył bardzo własny świat literacki. Szczególną fascynacją Grabińskiego była kolej. W zbiorze „Demon ruchu” pociągi, stacje, tory i podróż stają się przestrzenią niewytłumaczalnych zjawisk i metafizycznego niepokoju. Za życia nie zdobył popularności odpowiadającej jego talentowi, ale po latach jego twórczość została na nowo odkryta.

1940 – Sowiecki minister spraw zagranicznych Wiaczesław Mołotow przybył do Berlina na rozmowy z Adolfem Hitlerem i Joachimem von Ribbentropem. Niemcy próbowały skłonić ZSRR do udziału w nowym podziale stref wpływów i rozszerzenia współpracy państw Osi. Rozmowy zakończyły się bez porozumienia. Hitler już wtedy rozważał uderzenie na swojego dotychczasowego partnera. Niecały rok później, 22 czerwca 1941 roku, Niemcy rozpoczęły operację „Barbarossa” i zaatakowały Związek Radziecki.

1943 – Niemcy przeprowadzili w Warszawie masową egzekucję około 300 więźniów Pawiaka. Publiczne i ukrywane egzekucje więźniów były w tym czasie jednym z podstawowych narzędzi terroru stosowanego wobec mieszkańców okupowanej stolicy. Pawiak stał się symbolem niemieckiego aparatu represji. Przez więzienie przeszły dziesiątki tysięcy ludzi, z których wielu zostało rozstrzelanych, zamęczonych albo wywiezionych do obozów koncentracyjnych.

1944 – NKWD aresztowało Bolesława Piaseckiego, przedwojennego działacza narodowo-radykalnego i przywódcę konspiracyjnej Konfederacji Narodu. Jego powojenna historia potoczyła się w zaskakującym kierunku – po wyjściu z więzienia stworzył środowisko katolików współpracujących z komunistycznym państwem, skupione później wokół stowarzyszenia PAX.

1948 – Papież Pius XII mianował biskupa Stefana Wyszyńskiego arcybiskupem metropolitą gnieźnieńskim i warszawskim oraz prymasem Polski. Wyszyński miał wówczas 47 lat i obejmował najważniejsze stanowisko w polskim Kościele w momencie gwałtownego zaostrzania polityki komunistycznych władz wobec religii.

Nominacja oznaczała również przejęcie przez niego archidiecezji gnieźnieńskiej, do której historycznie i kościelnie silnie związana była część Kujaw. Przez kolejne ponad trzy dekady Wyszyński stał się nie tylko przywódcą Kościoła, ale jedną z najważniejszych postaci życia publicznego PRL.

Władze komunistyczne próbowały ograniczyć jego wpływy, a w 1953 roku prymas został internowany. Po powrocie w 1956 roku odegrał ogromną rolę w organizacji Wielkiej Nowenny i obchodów tysiąclecia chrztu Polski. Jego pozycja sprawiła, że nazywano go później Prymasem Tysiąclecia.

1947 – Urodził się Zbigniew Łapiński, pianista, kompozytor i aranżer, przez lata współpracujący z Jackiem Kaczmarskim i Przemysławem Gintrowskim. Ich trio stworzyło jeden z najbardziej rozpoznawalnych rozdziałów polskiej piosenki literackiej i politycznej. Łapiński komponował muzykę m.in. do utworów „Wigilia na Syberii”, „Somosierra” czy „Czerwony autobus”. Fortepian i charakterystyczne aranżacje były równie ważnym elementem tych piosenek jak teksty Kaczmarskiego i głosy wykonawców.

1978 – Zmarł Tadeusz Fijewski, aktor o niezwykłej zdolności tworzenia postaci zwyczajnych, skromnych i przez to bardzo prawdziwych. Grał m.in. w „Kapeluszu pana Anatola”, „Pętli”, „Lalce” i serialowych „Chłopach”.

Dla wielu widzów na zawsze pozostał jednak przede wszystkim Kubą Sochą z „Chłopów” albo sympatycznym panem Anatolem. W ciągu kariery stworzył dziesiątki ról teatralnych i filmowych.

1981 – W Stoczni Gdańskiej zwodowano „Dar Młodzieży”, trzymasztową fregatę szkolną, która miała zastąpić wysłużony „Dar Pomorza”. Żaglowiec stał się pływającą szkołą dla kolejnych pokoleń studentów uczelni morskich.

W 1987–1988 roku „Dar Młodzieży” odbył rejs dookoła świata. Jednym z najbardziej spektakularnych momentów w jego historii było przejście pod pełnymi żaglami pod mostem Golden Gate w San Francisco.

1982 – Lech Wałęsa został zwolniony z ośrodka internowania w Arłamowie. Przebywał w izolacji niemal rok, od wprowadzenia stanu wojennego 13 grudnia 1981 roku.

Dwa dni później wrócił do Gdańska. Mimo zdelegalizowania „Solidarności” pozostał najważniejszym symbolem ruchu, a w 1983 roku otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla.

1989 – W Krzyżowej na Dolnym Śląsku odprawiono mszę z udziałem premiera Tadeusza Mazowieckiego i kanclerza RFN Helmuta Kohla. Podczas przekazywania znaku pokoju obaj politycy objęli się, a wykonane wtedy zdjęcie stało się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli polsko-niemieckiego pojednania.

Moment miał niezwykłe tło historyczne. Zaledwie trzy dni wcześniej upadł mur berliński, dlatego Kohl przerwał swoją wizytę w Polsce i poleciał do Niemiec, po czym wrócił, by kontynuować rozmowy. Sama Krzyżowa również nie została wybrana przypadkowo – w czasie wojny spotykali się tam niemieccy przeciwnicy Hitlera skupieni wokół tzw. Kręgu z Krzyżowej.

Gest Mazowieckiego i Kohla nie rozwiązał oczywiście wszystkich trudnych spraw w relacjach obu państw, ale symbolizował zmianę, która jeszcze kilka lat wcześniej wydawała się niewyobrażalna. W następnym roku zjednoczone Niemcy potwierdziły w traktacie granicę na Odrze i Nysie.

2004 – Zmarł generał Stanisław Skalski, jeden z najsłynniejszych polskich pilotów myśliwskich II wojny światowej. Walczył od pierwszych dni kampanii 1939 roku, później we Francji, Wielkiej Brytanii i Afryce Północnej.

Po powrocie do Polski został w 1948 roku aresztowany przez komunistyczne służby, torturowany i skazany na śmierć pod fałszywymi zarzutami szpiegostwa. Wyroku nie wykonano, a po odwilży 1956 roku Skalski został zrehabilitowany i wrócił do lotnictwa.

2006 – Odbyły się wybory samorządowe, w których Polacy wybierali radnych gmin, powiatów i województw, a także wójtów, burmistrzów i prezydentów miast. Były to pierwsze wybory lokalne po wejściu Polski do Unii Europejskiej.

2009 – Inowrocław. Tego dnia zakończył się ważny etap wieloletniej historii tzw. kładki pakoskiej. Wojewoda kujawsko-pomorski formalnie przekazał obiekt miastu, wręczając prezydentowi dokumenty potwierdzające zmianę właściciela. Dopiero to otworzyło drogę do przeprowadzenia kompleksowego remontu.

Sprawa przez lata była przykładem administracyjnego pata. Kładka stanowiła ważne przejście dla mieszkańców, ale problem polegał na tym, że nie było jasne, kto właściwie powinien za nią odpowiadać. Zarząd Dróg Wojewódzkich i Powiat Inowrocławski nie chciały przejąć obiektu, choć deklarowały udział finansowy w remoncie. Miasto zdecydowało się w końcu wziąć odpowiedzialność za przeprawę. 

Wcześniej stan techniczny konstrukcji był na tyle zły, że jej użytkowanie stało się problemem. Doraźnie zabezpieczeniem przeprawy zajęło się nawet wojsko, dzięki czemu można było ponownie udostępnić ją pieszym. Dopiero jednak uregulowanie własności pozwoliło przejść od prowizorycznych rozwiązań do gruntownej modernizacji.

Remont kosztował około 2,4 mln zł. Odnowiono m.in. pomost, konstrukcję nośną i schody, wykonano zabezpieczenia antykorozyjne, nowe oświetlenie, chodniki i ścieżkę rowerową, a także parking. Symbolicznym finałem całej historii było ponowne otwarcie kładki 1 grudnia.

2010 – Zmarł Henryk Mikołaj Górecki, jeden z najwybitniejszych polskich kompozytorów XX wieku. Przez wiele lat ceniony przede wszystkim w środowisku muzyki współczesnej, światową popularność zdobył niespodziewanie dzięki III Symfonii – „Symfonii pieśni żałosnych”.

Nagranie utworu z sopranistką Dawn Upshaw w latach 90. stało się międzynarodowym bestsellerem, co w przypadku współczesnej muzyki symfonicznej było zjawiskiem niemal bez precedensu.

2022 – Do Polski sprowadzono z Wielkiej Brytanii szczątki trzech prezydentów RP na uchodźstwie: Władysława Raczkiewicza, Augusta Zaleskiego i Stanisława Ostrowskiego. Spoczęli w Świątyni Opatrzności Bożej w Warszawie.

Było to symboliczne domknięcie historii władz Rzeczypospolitej na uchodźstwie, które po 1939 roku zachowywały ciągłość prawną polskiego państwa. Ostatni prezydent emigracyjny, Ryszard Kaczorowski, przekazał insygnia władzy Lechowi Wałęsie w grudniu 1990 roku.

2023 – Zmarła Hanna Gucwińska, zoolog i wieloletnia dyrektor wrocławskiego zoo. Razem z mężem Antonim przez ponad trzy dekady prowadziła program „Z kamerą wśród zwierząt”.

Dla milionów polskich widzów był to jeden z podstawowych programów popularyzujących wiedzę o przyrodzie. Gucwińscy potrafili opowiadać o zwierzętach bez szkolnego tonu, dzięki czemu ich audycja wychowała kilka pokoleń miłośników przyrody.

::news{"type":"see-also","item":"67948"}

::addons{"type":"only-with-us","color":"black"}