Kalendarium ciekawostek z foto-zagadką: 15 listopada

15 listopada prowadzi od zamachu na króla Zygmunta III Wazę i śmierci Johannesa Keplera przez Sienkiewicza, Ligę Narodów i Wolne Miasto Gdańsk aż po himalaizm, „Kajka i Kokosza” oraz jedno z najgłośniejszych przemówień Lecha Wałęsy. To także data wydarzeń, które mocno zapisały się w historii polskiej kultury, nauki i polityki.

::addons{"type":"only-with-us","color":"black"}

W Inowrocławiu 15 listopada ma szczególne znaczenie w dwóch momentach historii. W 1918 roku Polacy zdobywali kolejne wpływy w mieście pozostającym jeszcze pod niemiecką władzą, a trzy lata później przy ul. Jacewskiej rozpoczął się wieloletni rozdział historii 4. Pułku Artylerii Lekkiej – jednej z jednostek najmocniej związanych z przedwojennym Inowrocławiem.

Na początek nasza foto-zagadka. Przyjrzyjcie się staremu zdjęciu Inowrocławia i spróbujcie rozpoznać przedstawione miejsce albo obiekt. Z którego okresu może pochodzić fotografia? Być może ktoś pamięta jeszcze tę część miasta w zupełnie innym kształcie albo zna związane z nią rodzinne historie. Czekamy na Wasze typy i wspomnienia.

Co wydarzyło się 15 listopada?

1620 – W Warszawie doszło do jednego z najbardziej niezwykłych zamachów na polskiego monarchę. Gdy Zygmunt III Waza wychodził po mszy z kolegiaty św. Jana, zaatakował go szlachcic Michał Piekarski, uderzając króla czekanem. Monarcha został ranny, ale przeżył, a zamachowca natychmiast ujęto.

Piekarski uchodził za człowieka chorego psychicznie i został poddany wyjątkowo brutalnemu śledztwu oraz egzekucji. Według tradycji właśnie od chaotycznych, niezrozumiałych wypowiedzi torturowanego zamachowca miało powstać powiedzenie „pleść jak Piekarski na mękach”. Historia ta przetrwała więc nie tylko w podręcznikach, ale również w polskim języku.

1630 – W Ratyzbonie zmarł Johannes Kepler, niemiecki astronom i matematyk, jeden z ludzi, którzy całkowicie zmienili nasze rozumienie Układu Słonecznego. Na podstawie niezwykle dokładnych obserwacji Tycho Brahego sformułował trzy prawa opisujące ruch planet.

Najważniejszy przełom polegał na odrzuceniu przekonania, że planety muszą poruszać się po idealnych okręgach. Kepler wykazał, że ich orbity są elipsami, a prędkość planet zmienia się w zależności od odległości od Słońca. Jego prawa stały się później jednym z fundamentów mechaniki Isaaca Newtona.

1702 – Rozpoczęła działalność Akademia Leopoldyńska we Wrocławiu, pierwsza uczelnia o randze uniwersytetu na Śląsku. Powstała z inicjatywy jezuitów, a nazwę otrzymała od cesarza Leopolda I.

Dzisiejszy Uniwersytet Wrocławski odwołuje się do jej tradycji. Historia uczelni prowadzi przez państwo Habsburgów, Prusy, Niemcy i powojenną Polskę, dzięki czemu sama instytucja jest niezwykłym świadectwem skomplikowanych dziejów Wrocławia i Śląska.

1806 – Generał Jan Henryk Dąbrowski wydał rozkaz skierowany do byłych żołnierzy polskich, rozpoczynając formowanie wojska u boku Napoleona. Klęska Prus stworzyła wówczas szansę na odbudowanie przynajmniej części polskiej państwowości.

Z tworzonych oddziałów wyrosła armia Księstwa Warszawskiego. Dla wielu dawnych legionistów i żołnierzy Rzeczypospolitej była to pierwsza od rozbiorów możliwość ponownego służenia pod polskimi znakami.

1861 – Urodził się Juliusz Leo, prawnik, polityk i późniejszy wieloletni prezydent Krakowa. To za jego rządów zrealizowano koncepcję tzw. Wielkiego Krakowa, czyli przyłączenia do miasta szeregu sąsiednich gmin.

W rezultacie Kraków radykalnie zwiększył swoje terytorium i liczbę mieszkańców. Leo odegrał również ważną rolę polityczną przed I wojną światową – był pierwszym prezesem Naczelnego Komitetu Narodowego, politycznego zaplecza Legionów Polskich.

1872 – Urodził się Kazimierz Porębski, późniejszy wiceadmirał i jeden z twórców polskiej Marynarki Wojennej. Wcześniej służył w marynarce rosyjskiej i zdobył doświadczenie podczas wojny rosyjsko-japońskiej.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości uczestniczył w organizowaniu sił morskich praktycznie od podstaw. Było to szczególnie trudne, ponieważ odrodzone państwo dopiero w 1920 roku uzyskało dostęp do Bałtyku i musiało stworzyć porty, kadry, okręty oraz cały system szkolenia.

1895 – W Warszawie urodził się Antoni Słonimski, poeta, satyryk, felietonista i jeden z twórców grupy poetyckiej Skamander. Był człowiekiem niezwykle ciętego języka, a jego felietony i „Kroniki Tygodniowe” komentowały zarówno kulturę, jak i politykę II Rzeczypospolitej.

Po wojnie coraz częściej wchodził w konflikt z komunistyczną władzą. Jako prezes Związku Literatów Polskich wspierał większą swobodę twórczą, a później należał do sygnatariuszy słynnego Listu 34 przeciwko ograniczeniom cenzury.

1902 – Uruchomiono Kolej Warszawsko-Kaliską, jedną z ważniejszych linii kolejowych Królestwa Polskiego. Trasa liczyła około 250 kilometrów i połączyła Warszawę przez m.in. Łowicz i Łódź z Kaliszem.

Co ciekawe, była zbudowana w rosyjskim szerokim rozstawie torów, odmiennym od stosowanego w Prusach czy Austro-Węgrzech. Kolej miała ogromne znaczenie gospodarcze, zwłaszcza dla rozwijającego się przemysłowo regionu łódzkiego.

1907 – Zmarł Rafał Kalinowski, uczestnik powstania styczniowego, zesłaniec syberyjski, a później karmelita bosy. Za udział w powstaniu został początkowo skazany przez Rosjan na śmierć, ale karę zamieniono na katorgę.

Po powrocie z Syberii wstąpił do zakonu i przyjął imię Rafał od św. Józefa. W 1991 roku Jan Paweł II ogłosił go świętym.

1915 – Niemieckie władze okupacyjne zgodziły się na ponowne uruchomienie w Warszawie polskiego uniwersytetu i politechniki. Rosyjski Uniwersytet Warszawski został wcześniej ewakuowany w głąb Rosji wraz z cofającymi się wojskami carskimi.

Otwarcie uczelni z polskim językiem wykładowym było dla społeczeństwa czymś znacznie większym niż zwykłym wydarzeniem akademickim. Po dziesięcioleciach rusyfikacji ponownie można było oficjalnie studiować na wysokim poziomie po polsku.

1916 – W szwajcarskim Vevey zmarł Henryk Sienkiewicz, jeden z najpopularniejszych polskich pisarzy w historii. Był autorem „Trylogii”, „Quo vadis”, „Krzyżaków” i „W pustyni i w puszczy”, a w 1905 roku otrzymał literacką Nagrodę Nobla.

Podczas I wojny światowej przebywał w Szwajcarii i angażował się w pomoc ofiarom wojny na ziemiach polskich. Jego ciało sprowadzono do kraju dopiero w 1924 roku. Pogrzeb w Warszawie stał się wielką manifestacją narodową, a pisarz spoczął w podziemiach katedry św. Jana.

1918 – Inowrocław. Polska niepodległość była już faktem w Warszawie, ale Inowrocław nadal pozostawał formalnie pod władzą niemiecką. W mieście trwało jednak szybkie przejmowanie wpływów przez polskie środowiska. 15 listopada miejscowa Rada Żołnierska rozszerzyła swój skład i zaczęła funkcjonować jako Rada Żołniersko-Robotniczo-Obywatelska.

W jej skład weszło sześciu Polaków i czterech Niemców. To bardzo charakterystyczny etap lokalnej drogi do wolności: zanim doszło do walk Powstania Wielkopolskiego, Polacy próbowali zdobywać wpływy w istniejących strukturach, tworzyć własne organizacje i krok po kroku przygotowywać się do przejęcia miasta.

Zaledwie kilka dni później, 21 listopada, Polacy po latach pruskiej dominacji weszli ponownie do Rady Miejskiej i magistratu na zasadach równouprawnienia z Niemcami. W grudniu powstała Straż Ludowa. Jednocześnie działały polskie organizacje polityczne i społeczne, które czekały na moment, w którym możliwe będzie bardziej zdecydowane wystąpienie.

Ten moment przyszedł pod koniec grudnia wraz z wybuchem Powstania Wielkopolskiego. W Inowrocławiu walki rozpoczęły się na początku stycznia. 6 stycznia 1919 roku miasto było wolne. Dlatego właśnie wydarzenia z listopada 1918 roku warto traktować nie jako osobne epizody, ale jako kolejne stopnie prowadzące do styczniowego zwycięstwa.

1920 – W Genewie rozpoczęło się pierwsze Zgromadzenie Ligi Narodów, organizacji powołanej po I wojnie światowej w celu pokojowego rozwiązywania konfliktów międzynarodowych. Była pierwszą próbą stworzenia trwałego systemu bezpieczeństwa zbiorowego na skalę światową.

Liga nie zdołała powstrzymać agresywnej polityki Niemiec, Włoch i Japonii w latach 30., a ostatecznie poniosła polityczną klęskę wraz z wybuchem II wojny światowej. Jej doświadczenia wykorzystano jednak później przy tworzeniu Organizacji Narodów Zjednoczonych.

1920 – Tego samego dnia formalnie utworzono Wolne Miasto Gdańsk. Nie należało ono ani do Polski, ani do Niemiec, lecz znajdowało się pod ochroną Ligi Narodów.

Polska otrzymała określone uprawnienia dotyczące m.in. polityki zagranicznej, kolei, poczty i korzystania z portu. Status Gdańska pozostawał jednak przez całe dwudziestolecie międzywojenne źródłem napięć polsko-niemieckich i został później wykorzystany przez Adolfa Hitlera jako jeden z pretekstów do agresywnej polityki wobec Polski.

1921 – Inowrocław. Dokładnie trzy lata po przemianach z listopada 1918 roku rozpoczął się kolejny ważny rozdział miejscowej historii. 15 listopada Inowrocław stał się garnizonem 4. Pułku Artylerii Polowej, późniejszego 4. Kujawskiego Pułku Artylerii Lekkiej.

Jednostka ulokowała się w koszarach przy ul. Jacewskiej. W kolejnych latach artylerzyści stali się stałym elementem życia miasta – uczestniczyli w uroczystościach państwowych, defiladach, świętach pułkowych i wydarzeniach społecznych. Mundury 4 PAL były w przedwojennym Inowrocławiu równie naturalnym elementem ulicznego krajobrazu jak żołnierze 59. Pułku Piechoty Wielkopolskiej.

Pułk miał już za sobą doświadczenia wojny polsko-bolszewickiej. W jego szeregach służyli żołnierze odznaczeni Orderem Virtuti Militari, a tradycja jednostki była silnie związana z odrodzonym Wojskiem Polskim i Kujawami.

Związek artylerzystów z miastem okazał się na tyle silny, że w 1938 roku 4. Kujawski Pułk Artylerii Lekkiej otrzymał tytuł Honorowego Obywatela Miasta Inowrocławia. Takim samym wyróżnieniem uhonorowano wtedy 59. Pułk Piechoty Wielkopolskiej „Dzieci Kujaw”.

We wrześniu 1939 roku spokojna historia garnizonu dobiegła końca. Żołnierze 4 PAL wyruszyli na front i walczyli w składzie 4. Dywizji Piechoty Armii „Pomorze”, uczestnicząc m.in. w walkach kampanii wrześniowej i bitwie nad Bzurą. Koszary przy Jacewskiej pozostały po nich jednym z materialnych śladów wojskowej historii przedwojennego Inowrocławia.

1922 – Urodził się Wojciech Fangor, malarz, grafik i plakacista, jeden z nielicznych polskich artystów XX wieku, którzy osiągnęli światową pozycję. W latach 60. zasłynął pracami opartymi na pulsujących, nieostrych kręgach i efektach optycznych.

W 1970 roku został pierwszym polskim artystą, któremu nowojorskie Guggenheim Museum poświęciło indywidualną wystawę. Fangor projektował również plakaty, przestrzenie wystawiennicze, a po latach także elementy identyfikacji warszawskiego metra.

1942 – Konspiracyjna grupa Oneg Szabat, stworzona przez historyka Emanuela Ringelbluma w warszawskim getcie, przygotowała materiały dokumentujące masową zagładę Żydów. Ludzie tworzący archiwum zbierali relacje, dokumenty, fotografie, ulotki i zapiski, mając świadomość, że sami mogą nie przeżyć.

Część archiwum ukryto w metalowych skrzynkach i bańkach po mleku pod budynkami getta. Po wojnie odnaleziono dwie partie dokumentów. Dziś Archiwum Ringelbluma jest jednym z najważniejszych na świecie zbiorów świadectw dotyczących Zagłady.

Informacje o eksterminacji polskich Żydów przekazywano również na Zachód za pośrednictwem struktur Polskiego Państwa Podziemnego i emisariuszy, wśród których szczególne miejsce zajmuje Jan Karski. Jego relacje miały przekonać przywódców aliantów, że Niemcy prowadzą planową, masową zagładę całego narodu.

1951 – Urodził się Leszek Cichy, jeden z najwybitniejszych polskich himalaistów. W lutym 1980 roku razem z Krzysztofem Wielickim stanął na szczycie Mount Everestu, dokonując pierwszego w historii zimowego wejścia na najwyższą górę świata.

Później Cichy jako pierwszy Polak skompletował także Koronę Ziemi, czyli najwyższe szczyty wszystkich kontynentów. Zimowy Everest był jednak wydarzeniem, które symbolicznie otworzyło złotą epokę polskiego himalaizmu zimowego.

1978 – W Wilczym Jarze koło Żywca doszło do jednej z najtragiczniejszych katastrof drogowych w historii Polski. Dwa autobusy PKS, jeden po drugim, wypadły z drogi i runęły ze skarpy do zbiornika wodnego.

Zginęło 30 osób, w większości górników jadących do pracy. Przez lata wokół katastrofy narastały pytania dotyczące jej dokładnego przebiegu i przyczyn. Sam Wilczy Jar stał się jednym z najbardziej ponurych symboli historii polskiej komunikacji drogowej.

1980 – W Krakowie odbyła się prapremiera spektaklu „Wielopole, Wielopole” Tadeusza Kantora. Artysta wrócił w nim do obrazów własnego dzieciństwa, rodzinnego domu, wojny, religii i pamięci.

Spektakl Cricot 2 szybko stał się jednym z najważniejszych dzieł Kantora i polskiego teatru XX wieku. Był pokazywany na całym świecie, a osobiste wspomnienia artysty zostały w nim zamienione w uniwersalną opowieść o pamięci i śmierci.

1985 – Milicja Obywatelska rozpoczęła ogólnopolską akcję „Hiacynt”. Funkcjonariusze zatrzymywali i przesłuchiwali osoby podejrzewane o homoseksualność, zakładali im kartoteki i zbierali informacje dotyczące ich życia prywatnego.

Oficjalnie działania uzasadniano względami bezpieczeństwa i walką z przestępczością. W rzeczywistości zgromadzone informacje mogły służyć do inwigilacji, nacisku, szantażu i prób werbowania współpracowników przez aparat bezpieczeństwa.

Według różnych szacunków powstały tysiące tzw. różowych teczek. Akcja „Hiacynt” jest dziś jednym z najbardziej znanych przykładów ingerencji aparatu państwa PRL w prywatne życie obywateli.

1986 – W Paryżu zmarł Aleksander Tansman, urodzony w Łodzi kompozytor i pianista żydowskiego pochodzenia. Od początku lat 20. mieszkał głównie we Francji i stał się jedną z ważnych postaci europejskiego neoklasycyzmu.

Przyjaźnił się m.in. z Maurice’em Ravelem, Igorem Strawińskim i Charliem Chaplinem. Jego muzyka była wykonywana przez czołowe orkiestry świata, choć w Polsce przez wiele lat pozostawał znacznie mniej znany niż za granicą.

1989 – Lech Wałęsa przemówił przed połączonymi izbami Kongresu Stanów Zjednoczonych. Wystąpienie rozpoczął po angielsku od słynnych słów „We, the people” – „My, naród”, świadomie nawiązując do preambuły amerykańskiej konstytucji.

Było to wydarzenie o ogromnym znaczeniu symbolicznym. Jeszcze kilka lat wcześniej Wałęsa był przywódcą zdelegalizowanej „Solidarności”, inwigilowanym przez komunistyczne służby, a Polska należała do radzieckiego bloku. Teraz przemawiał w Waszyngtonie jako symbol pokojowej rewolucji, która właśnie zmieniała Europę Środkowo-Wschodnią.

Apelował również o gospodarcze wsparcie dla Polski przechodzącej trudną transformację. Otrzymał wielokrotną owację na stojąco, a jego wystąpienie stało się jednym z najbardziej rozpoznawalnych momentów polskiej polityki zagranicznej przełomu 1989 roku.

1991 – Zmarła Marta Mirska, piosenkarka szczególnie popularna w latach 40. i 50. Jej najbardziej znanym utworem była „Pierwszy siwy włos”, jedna z piosenek, które przez dziesięciolecia powracały w radiowych audycjach wspomnieniowych.

2008 – Zmarł Janusz Christa, rysownik i scenarzysta komiksowy, twórca „Kajka i Kokosza”. Przygody dwóch słowiańskich wojów, kasztelana Mirmiła, czarownicy Jagi, Łamignata i Zbójcerzy należą do klasyki polskiego komiksu.

Christa stworzył świat pełen humoru, językowych żartów i odniesień do współczesności ukrytych w słowiańskiej scenerii. Po latach Kajko i Kokosz trafili również do animowanego serialu, dzięki czemu bohaterowie poznali kolejne pokolenia odbiorców.

2010 – Weszły w życie przepisy znacznie rozszerzające zakaz palenia tytoniu w miejscach publicznych. Palenie zostało ograniczone m.in. w szkołach, placówkach ochrony zdrowia, środkach komunikacji publicznej, na przystankach, w obiektach sportowych i lokalach gastronomicznych poza wydzielonymi palarniami.

Dziś takie regulacje wydają się czymś oczywistym, ale kilkanaście lat temu oznaczały ogromną zmianę obyczajową. Jeszcze wcześniej papieros w restauracji, kawiarni, na dworcu czy w wielu miejscach pracy był zwyczajnym elementem codzienności.

2022 – We wsi Przewodów niedaleko granicy z Ukrainą doszło do eksplozji, w której zginęło dwóch mężczyzn. Wydarzenie nastąpiło podczas zmasowanego rosyjskiego ataku rakietowego na Ukrainę i początkowo wywołało ogromny niepokój, ponieważ po raz pierwszy od rozpoczęcia pełnoskalowej wojny śmierć ponieśli ludzie na terytorium państwa NATO.

Według ustaleń przedstawianych przez polskie i natowskie władze najbardziej prawdopodobnym scenariuszem było uderzenie pocisku ukraińskiej obrony przeciwlotniczej, wystrzelonego w celu zwalczania rosyjskiego ataku. Tragiczne zdarzenie pokazało jednocześnie, jak łatwo skutki wojny prowadzonej tuż za polską granicą mogą dosięgnąć terytorium naszego kraju.

::addons{"type":"only-with-us","color":"black"}

::news{"type":"see-also","item":"67957"}