Kalendarium ciekawostek z foto-zagadką: 14 listopada

14 listopada prowadzi przez bardzo różne epoki: od narodzin impresjonizmu Claude’a Moneta i poezji Leopolda Staffa, przez przejmowanie pełni władzy przez Józefa Piłsudskiego, aż po zimowy Everest i traktat o granicy polsko-niemieckiej. Tego dnia odsłonięto również jeden z najbardziej rozpoznawalnych pomników Fryderyka Chopina.

::addons{"type":"only-with-us","color":"black"}

W historii Inowrocławia ta data ma znacznie bardziej dramatyczny wymiar. 14 listopada 1939 roku okupacyjne władze niemieckie przeprowadziły kolejny transport żydowskich mieszkańców miasta, wpisujący się w likwidację społeczności obecnej w Inowrocławiu od stuleci.

Na początek nasza foto-zagadka. Przyjrzyjcie się staremu zdjęciu Inowrocławia i spróbujcie rozpoznać przedstawione miejsce albo obiekt. Z którego okresu może pochodzić fotografia? Być może pamiętacie jeszcze zupełnie inny wygląd tej części miasta albo znacie związane z nią rodzinne historie. Czekamy na Wasze typy i wspomnienia.

Co wydarzyło się 14 listopada?

1801 – Zmarł Grzegorz Piramowicz, jezuita, pedagog i jeden z najważniejszych działaczy polskiego oświecenia zajmujących się edukacją. Był sekretarzem Komisji Edukacji Narodowej oraz Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych, które przygotowywało nowoczesne podręczniki dla reformowanego szkolnictwa. Uważał, że szkoła powinna nie tylko przekazywać wiedzę, lecz także kształtować sposób myślenia i odpowiedzialność obywatelską.

1806 – Generał Jan Henryk Dąbrowski wydał odezwę do dawnych polskich żołnierzy i rozpoczął organizowanie sił zbrojnych u boku Napoleona. Był to jeden z etapów tworzenia armii przyszłego Księstwa Warszawskiego. Dla Polaków, którzy od ponad dekady żyli bez własnego państwa, zwycięstwa Francuzów nad Prusami otwierały nadzieję na częściową odbudowę państwowości.

1809 – Zmarł Jan Jaśkiewicz, lekarz, chemik, mineralog i jeden z pionierów polskiej nauki doświadczalnej. Współpracował z Komisją Edukacji Narodowej, wykładał w Krakowie i popularyzował idee nowoczesnej chemii Antoine’a Lavoisiera. W 1784 roku razem z Janem Śniadeckim skonstruował pierwszy polski balon, zaledwie rok po pierwszych eksperymentach braci Montgolfier.

Nie był to jeszcze lot załogowy – pierwszy człowiek wzbił się balonem nad ziemiami polskimi kilka lat później. Sam eksperyment Jaśkiewicza i Śniadeckiego pokazuje jednak, jak szybko najnowsze odkrycia naukowe docierały pod koniec XVIII wieku także do polskich środowisk akademickich.

1840 – W Paryżu urodził się Claude Monet, jeden z ojców impresjonizmu. To od tytułu jego obrazu „Impresja, wschód słońca” pochodzi nazwa całego kierunku w malarstwie. Monet fascynował się przede wszystkim światłem i tym, jak zmienia ono wygląd tego samego miejsca o różnych porach dnia.

Dlatego wielokrotnie malował te same motywy – stogi siana, katedrę w Rouen czy lilie wodne w swoim ogrodzie w Giverny. To, co dla wcześniejszych malarzy mogło być zaledwie szkicem chwilowego wrażenia, Monet uczynił właściwym tematem obrazu.

1878 – We Lwowie urodził się Leopold Staff, poeta, dramaturg i tłumacz, którego twórczość połączyła kilka różnych epok polskiej literatury. Debiutował jeszcze w okresie Młodej Polski, ale pisał również w dwudziestoleciu międzywojennym i po II wojnie światowej.

Do najbardziej znanych jego utworów należy „Kowal”, a słynne zdanie „Budowałem na piasku i zwaliło się” z wiersza „Podwaliny” stało się jednym z najbardziej rozpoznawalnych wersów polskiej poezji XX wieku. Staff tłumaczył również m.in. Goethego, Nietzschego i literaturę starożytną.

1898 – Markowice. Urodził się Feliks Adamski, późniejszy misjonarz oblat Maryi Niepokalanej. W młodości został wcielony do armii niemieckiej, ale po zakończeniu I wojny światowej uczestniczył w Powstaniu Wielkopolskim. Później wybrał życie zakonne i został kapłanem.

Jego losy mocno splotły się z Markowicami. Po wybuchu II wojny światowej dotarł tam w październiku 1939 roku. W czasie niemieckich represji wobec duchowieństwa został aresztowany, następnie trafił do obozu Sachsenhausen, a później do KL Dachau, gdzie więziono wielu polskich księży. Przeżył obóz i doczekał wyzwolenia w kwietniu 1945 roku.

Po wojnie kontynuował działalność zakonną, pełniąc różne funkcje w zgromadzeniu. Zmarł w 1992 roku i został pochowany w Markowicach, pozostając jedną z postaci związanych z historią tamtejszego klasztoru oblatów.

1907 – Urodził się Władysław Kopaliński, leksykograf, tłumacz i wydawca. Dla kilku pokoleń czytelników stał się niemal synonimem popularnego słownika kultury. Jego „Słownik mitów i tradycji kultury”, „Słownik symboli” czy „Słownik eponimów” pomagały odnajdywać znaczenie pojęć, których nie sposób było znaleźć w zwykłym słowniku języka polskiego.

1910 – Urodził się Jerzy Putrament, pisarz i działacz komunistyczny, a po wojnie jedna z najbardziej wpływowych postaci oficjalnego życia literackiego PRL. Pełnił funkcje partyjne i dyplomatyczne, zasiadał w kierownictwie Związku Literatów Polskich i przez lata miał realny wpływ na funkcjonowanie środowiska twórczego.

Jego życiorys dobrze pokazuje skomplikowane relacje między literaturą a władzą w PRL. Putrament był nie tylko autorem książek, ale również człowiekiem systemu, który decydował o możliwościach publikowania i zawodowej pozycji innych pisarzy.

1918 – Rada Regencyjna przekazała Józefowi Piłsudskiemu pełnię władzy państwowej, zarówno cywilnej, jak i wojskowej. Trzy dni wcześniej Piłsudski otrzymał dowództwo nad wojskiem, ale dopiero decyzja z 14 listopada uczyniła go faktycznym zwierzchnikiem tworzącego się państwa.

Tego samego dnia Rada Regencyjna rozwiązała się. Piłsudski wydał pierwszy dekret jako naczelny zwierzchnik państwa i zapowiedział szybkie zwołanie Sejmu Ustawodawczego. Był to kolejny krok w procesie budowania struktur II Rzeczypospolitej po 123 latach zaborów.

1920 – Na placu Zamkowym w Warszawie uroczyście wręczono Józefowi Piłsudskiemu buławę Pierwszego Marszałka Polski. Sama decyzja o nadaniu stopnia zapadła wcześniej, ale właśnie 14 listopada odbyła się wielka wojskowa ceremonia.

Warszawa została udekorowana flagami, odprawiono mszę polową, a uroczystość zakończyła defilada. Buława była symbolem niezwykle wysokiej pozycji Piłsudskiego po zwycięskiej wojnie z bolszewicką Rosją. Co ciekawe, historyczne relacje różnią się nawet w kwestii nazwiska młodego kawalera Virtuti Militari, który fizycznie wręczył ją Piłsudskiemu.

1926 – W warszawskich Łazienkach odsłonięto monumentalny pomnik Fryderyka Chopina autorstwa Wacława Szymanowskiego. Projekt był gotowy wiele lat wcześniej, ale realizację opóźniały spory artystyczne, I wojna światowa i problemy organizacyjne.

Pomnik przedstawiający Chopina siedzącego pod stylizowaną wierzbą stał się jednym z symboli Warszawy. W czasie okupacji Niemcy zniszczyli go i przetopili, a po wojnie odtworzono na podstawie zachowanych modeli. Od 1959 roku w sezonie letnim odbywają się przy nim słynne niedzielne koncerty chopinowskie.

1939 – Inowrocław. Tego dnia odbył się kolejny transport żydowskich mieszkańców Inowrocławia, kierowany do Gniezna i Kruszwicy. Był to jeden z etapów niemieckich represji, które w ciągu kilku miesięcy praktycznie doprowadziły do zniknięcia z miasta społeczności obecnej tutaj od setek lat.

Przed wojną w Inowrocławiu mieszkało około 190 Żydów, choć jeszcze w XIX wieku społeczność ta była wielokrotnie liczniejsza i odgrywała ważną rolę w handlu, rzemiośle i gospodarce miasta. W niektórych okresach XVIII i XIX wieku Żydzi stanowili nawet znaczną część wszystkich mieszkańców Inowrocławia.

Po wkroczeniu Niemców represje rozpoczęły się błyskawicznie. 14 września 1939 roku zdewastowano i podpalono Wielką Synagogę przy ul. Solankowej, jedną z najbardziej okazałych budowli miasta. Jej potężne mury wysadzano następnie materiałami wybuchowymi, a do usuwania gruzów zmuszano miejscowych Żydów.

Aresztowanych mieszkańców poddawano selekcji. Część trafiła do inowrocławskiego więzienia, skąd ludzi wywożono na egzekucje do lasów w rejonie Gniewkowa. Innych mordowano m.in. w Rożniatach, Przedbojewicach, Łagiewnikach i okolicach Kruszwicy.

Pierwszy transport kobiet zorganizowano 20 października. Kolejny wyjechał 14 listopada do Gniezna i Kruszwicy. W następnych tygodniach część deportowanych trafiła dalej do Piotrkowa Trybunalskiego. Na początku 1940 roku przedwojenna społeczność żydowska Inowrocławia praktycznie przestała istnieć. Wojnę przeżyło zaledwie kilka lub kilkanaście osób.

Dziś po monumentalnej synagodze nie ma śladu w panoramie miasta. Stała przy dzisiejszej ul. Solankowej 64, w rejonie zbiegu z ul. Grodzką. W 2013 roku podczas montowania tablicy pamiątkowej natrafiono w tym miejscu na relikty jej murów.

1943 – Gestapo aresztowało przywódców Polskiej Partii Robotniczej: Pawła Findera i Małgorzatę Fornalską. Oboje zostali osadzeni na Pawiaku, a następnie zamordowani przez Niemców w 1944 roku. Ich zatrzymanie było ciężkim ciosem dla kierownictwa konspiracyjnej PPR.

1951 – Urodził się Leszek Cichy, himalaista i późniejszy pierwszy Polak, który skompletował Koronę Ziemi. Największe miejsce w historii alpinizmu zapewniło mu jednak wydarzenie z lutego 1980 roku.

Razem z Krzysztofem Wielickim jako pierwsi ludzie na świecie zdobyli zimą Mount Everest. Wspinaczka podczas polskiej wyprawy kierowanej przez Andrzeja Zawadę zapoczątkowała fenomen polskiego himalaizmu zimowego. Polacy w kolejnych latach zdobywali zimą najwyższe szczyty świata tak skutecznie, że zaczęto ich nazywać „lodowymi wojownikami”.

1969 – Telewizja Polska wyemitowała pierwszy odcinek serialu „Przygody pana Michała”, opartego na „Panu Wołodyjowskim” Henryka Sienkiewicza. W tytułową postać wcielił się Tadeusz Łomnicki.

Serial powstał równolegle z kinowym „Panem Wołodyjowskim” Jerzego Hoffmana, choć za telewizyjną wersję odpowiadał Paweł Komorowski. Do dziś pozostaje jednym z klasycznych polskich seriali historycznych.

1972 – Urodziła się Edyta Górniak, jedna z najbardziej rozpoznawalnych polskich wokalistek. Ogólnopolską popularność zdobyła rolą w musicalu „Metro”, a w 1994 roku reprezentowała Polskę w Konkursie Piosenki Eurowizji.

Jej „To nie ja!” zajęło drugie miejsce, co do dziś pozostaje najlepszym wynikiem Polski w głównym konkursie Eurowizji.

1987 – Powstał Ruch Polityki Realnej, środowisko skupione wokół Janusza Korwin-Mikkego, które później przekształciło się w Unię Polityki Realnej. Organizacja opowiadała się za radykalnie wolnorynkową gospodarką i ograniczeniem roli państwa.

1987 – Zmarł Edward Habich, inżynier i konstruktor związany z polskim przemysłem zbrojeniowym. W okresie międzywojennym pracował m.in. nad konstrukcjami pojazdów gąsienicowych i ciągników. Jego projekty należały do prób budowania własnego zaplecza technologicznego Wojska Polskiego.

1990 – Ministrowie spraw zagranicznych Polski i RFN, Krzysztof Skubiszewski i Hans-Dietrich Genscher, podpisali w Warszawie traktat potwierdzający istniejącą granicę polsko-niemiecką na Odrze i Nysie Łużyckiej.

Dokument miał ogromne znaczenie po zjednoczeniu Niemiec. Przez dziesięciolecia kwestia ostatecznego uznania zachodniej granicy Polski była jednym z najbardziej drażliwych tematów w relacjach obu państw. Traktat z 1990 roku zamknął tę kwestię w prawie międzynarodowym.

1990 – Tego samego dnia zmarł Adolf Rudnicki, pisarz i eseista żydowskiego pochodzenia. W swojej prozie wielokrotnie wracał do doświadczenia wojny, Zagłady i losu polskich Żydów.

2021 – Zmarł o. Jerzy Tomziński, paulin, wieloletni przeor Jasnej Góry i ostatni żyjący polski uczestnik Soboru Watykańskiego II. Był związany z jasnogórskim sanktuarium przez większość swojego długiego życia i uczestniczył w najważniejszych wydarzeniach polskiego Kościoła drugiej połowy XX wieku.

2022 – Zmarł Jerzy Połomski, piosenkarz dysponujący charakterystycznym barytonem, przez dziesięciolecia jedna z największych gwiazd polskiej estrady. Do jego najbardziej znanych piosenek należą „Cała sala śpiewa z nami”, „Bo z dziewczynami”, „Komu piosenkę?” i „Daj”.

Połomski zaczynał karierę jeszcze w latach 50. i przez ponad pół wieku pozostawał obecny na polskiej scenie. Jego elegancki styl i sposób śpiewania stały się symbolem całej epoki rodzimej muzyki rozrywkowej.

::news{"type":"see-also","item":"67954"}

::addons{"type":"only-with-us","color":"black"}